หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน กุมภาพันธ์ 2545

ธรรมจักษุ ประจำเดือนกุมภาพันธ์ 2545

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน กุมภาพันธ์ 2545

หลังปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน กุมภาพันธ์ 2545

หนึ่งในคอลัมน์ของธรรมจักษุ

เรื่อง
“ทำไมต้อง-พระพุทธศาสนา (ตอนที่ 1)”

โดย......พิพัฒน์ บุญยง

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ฉบับเดือน กุมภาพันธ์ 2545

พิพัฒน์ บุญยง เรียบเรียง

จากข้อเขียนของ Dr. K. Sri. Dhammananda

เรื่อง, Why Buddhism?

ทำไมต้อง-พระพุทธศาสนา (ตอนที่ 1)

ต้นกำเนิดของศาสนา

ก่อนที่จะตอบคำถามว่าทำไมต้องนับถือพระพุทธศาสนา จำเป็นต้องเข้าใจความหมายและรู้ ต้นกำเนิดของ ”ศาสนา” ว่าคืออะไรและเป็นมาอย่างไร

มนุษย์ดึกดำบรรพ์มีชีวิตอยู่ท่ามกลางปรากฏการณ์ทางธรรมชาติหลายอย่าง ทั้งที่เอื้อประโยชน์แก่การดำรงชีวิต และที่ทำลายล้างสร้างความหายนะและทุกข์ยากเดือดร้อน มนุษย์ได้พบกับภัยธรรมชาติและเหตุการณ์อันน่าสะพรึงกลัว เช่น ฝนตกหนัก น้ำท่วม น้ำหลาก ฟ้าผ่า ฟ้าร้อง แผ่นดินถล่ม ภูเขาไฟระเบิด เป็นต้น ทำให้มนุษย์เกิดความกลัว ความไม่มั่นคง ความหวาดผวา และความทุกข์ทั้งทางกายและจิตใจ มนุษย์สมัยนั้นไม่รู้ว่า สิ่งเหล่านี้เกิดขึ้นได้อย่างไร อะไรทำให้เกิด คงต้องมีผีสางเทวดา หรือพระเจ้าที่มีฤทธิ์มีอภินิหารอยู่เบื้องหลัง สิ่งเหล่านี้อยู่ๆก็เกิดขึ้น จึงเป็นเรื่องยากสำหรับพวกเขาที่จะเข้าใจได้ จึงโมเม เอาว่าเป็นผลงานของพระเจ้าประจำสิ่งที่เกิดขึ้น และมนุษย์ก็เริ่มทำการสักการะ บูชาด้วยวิธีต่างๆ แม้ด้วยเลือดและชีวิต หวังที่จะเอาใจสิ่งลึกลับที่อยู่เบื้องหลังปรากฏการณ์เหล่านั้น นอกจากนั้นยังมีการอ้อนวอนขอให้คุ้มครองให้เขาปลอดภัยอยู่ดีมีสุข จึงมีประเพณีขอบคุณพระเจ้าปฏิบัติสืบเนื่องกันมาจนถึงปัจจุบัน

ทำไมต้อง-พระพุทธศาสนา เมื่อปรากฏการณ์บางอย่างเป็นที่โปรดปรานและพอใจ มนุษย์ก็คิดว่าเป็นการกระทำของพระเจ้าเช่นกัน จุดมุ่งหมายที่เขาทำการบูชา ก็เพื่อให้เขาได้รับการคุ้มครองและได้รับพรจากพระเจ้า เพื่อทำให้การดำเนินชีวิตของพวกเขาไม่ประสบความยากลำบากต่างๆ เมื่อแนวคิดนี้ได้พัฒนาขึ้นมา การประกอบพิธีกรรมอย่างอื่นที่สำคัญๆ ก็เข้ามาผสมโรงด้วย เช่นพิธีกรรมประจำเทศกาลต่างๆ แต่ละชุมชนก็มีรูปแบบการประกอบพิธีกรรมต่างกันออกไปตามความต้องการและความจำเป็นทางภูมิประเทศ เมื่อรูปแบบของพิธีกรรมและความคิดในแง่ปรัชญาวิวัฒนาการขึ้นมา คำว่า “ศาสนา” (Religion) ก็กลายเป็น ”แกน” ของทุกวัฒนธรรมในโลก

ดังนั้น ศาสนาเกิดขึ้นในโลก ก็เพราะมนุษย์เองเป็นผู้ตั้งขึ้น เพื่อหาทางปกป้องคุ้มครองตนเองจากสิ่งที่ตนกลัว เพราะความโง่ รู้เท่าไม่ถึงการณ์ ความรู้สึกไม่มั่นคงปลอดภัย และความเข้าใจผิดเกี่ยวกับชีวิต และปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ ทั้งหมดนี้ทำหน้าที่เสมือนเป็นรากฐานของคำว่า “ศาสนา” เปรียบเหมือนกับวัสดุต่างๆ เช่น อิฐ หิน ปูน ทราย และดิน ที่ใช้เป็นส่วนประกอบรากฐานของตัวอาคาร ที่มนุษย์สร้างขึ้นมาเพื่อเป็นที่พำนักพักพิง เพื่อหลบฝน หลบหนาวและแดดร้อน

หลังจากนั้น มนุษย์ก็ได้ตบแต่งประดับประดาตัวอาคาร คือ ศาสนา ด้วยการนำเอา “ศรัทธา” (faith) “การถวายเครื่องสังเวย” (offerings) “การสวดอธิษฐาน” (prayers) “การสาบาน” (Vows) “การลงโทษ” (penalties) “ศีลธรรม” (morals) “จริยธรรม” (ethics) มาใช้ในนามของพระเจ้า เพื่อควบคุมมนุษย์ชาติ และเพื่อค้นหาสถานที่อมตะที่เรียกว่า “แดนสวรรค์” (paradise) เพื่อความสุขและสันติชั่วนิรันต์ของวิญญาณหลังจากตายแล้ว

การอุบัติขึ้นของพระพุทธศาสนา

ต่อมาเมื่อมีศาสนาอีกศาสนาหนึ่งที่เรียกชื่อตามศาสดาผู้สอนว่า “พระพุทธศาสนา” บังเกิดขึ้น เรากลับพบว่า สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่ทรงใช้ความเชื่อแบบเก่าๆ เหล่านั้นเลย พระองค์ไม่ได้ใช้แนวคิดเรื่อง ”พระเจ้า” ทฤษฎีเรื่อง “วิญญาณ” “นรกชั่วนิรันตร์ หรือ “สวรรค์อันอมตะ” ให้เป็นประโยชน์สำหรับการวางรูปแบบของพระพุทธศาสนา พระองค์ไม่ทรงใช้ “ความกลัว” หรือ “แนวคิดที่ผิดไปจากความจริง” เกี่ยวกับปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ เพื่อมาสนับสนุนศาสนาของพระองค์ ยิ่งกว่านั้น พระองค์ไม่บังคับให้คนเชื่อหรือศรัทธาอย่างงมง่าย ทั้งยังไม่ให้ประกอบพิธีกรรม หรือบวงสรวง สังเวยโดยไม่จำเป็น พระองค์ไม่ทรงเชื่อในเรื่องการทรมานตน การกำหนดบทลงโทษ หรือการบัญญัติข้อห้ามต่างๆ ในการเผยแผ่ให้คนหันมาเชื่อและนับถือศาสนาของพระองค์ ทั้งไม่ทรงแสวงหาอำนาจจากพระเจ้าบนสวรรค์ มาสนับสนุนคำสอนของพระองค์ พระองค์ทรงใช้แนวความคิดที่ทรงคิดค้นจนประจักษ์ความจริง ซึ่งเป็นความเข้าใจที่ถูกต้อง (สัมมาทิฐิ-Right Understanding) เกี่ยวกับชีวิตและโลก ตลอดจนปรากฏการณ์ทางธรรมชาติหรือความเป็นมาของจักรวาล ลักษณะเฉพาะที่แท้จริงของจิตและกาย ธาตุ และพลังงาน การพัฒนาทางศีลธรรมและวิญญาณ ระเบียบวินัย การฝึกจิต และ การทำจิตให้บริสุทธิ์ ความรู้ที่เกิดจากปัญญา และการตรัสรู้ เพื่อสร้างสิ่งที่เรียกว่า “พระพุทธศาสนา”

จริงอยู่ พระองค์ ทรงใช้ข้อมูลบางอย่างที่นักศาสนาอื่นบางท่านใช้อยู่ในขณะนั้น เช่นเรื่อง “กรรม-การกระทำและผลของการกระทำ” “การตายแล้วเกิด” และหลักศีลธรรมบางประการ แต่พระองค์ก็ไม่ทรงทำตามโดยใช้วิธีการเดิม หรือ ในความหมายเดิม พระองค์ทรงกลั่นกรอง และนำมาแสดงโดยใช้หลักเหตุผล ซึ่งเป็นหลักการที่วิทยาศาสตร์และนักวิทยาศาสตร์ยุคปัจจุบันใช้อยู่

เป็นศาสนาเสรี

พระพุทธศาสนามิใช่เป็นศาสนาที่ปรับปรุงขึ้นมาโดยมีศาสนาอื่นเป็นฐาน หรือมีความคิดแบบรวมหลายศาสนา สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มิได้ทรงรวบรวมคำสอน จากศาสนาอื่น หรือจากแนวความคิดของปรัชญาสำนักต่าง ๆ ตรงข้ามพระพุทธศาสนาเป็นศาสนาที่ไม่เหมือนใคร มีคำสอนอันเป็นเอกลักษณ์เฉพาะที่โดดเด่น ไม่ข้องแวะกับทฤษฎีเทวนิยม ไม่มีพระเจ้าที่ลึกลับเหนือธรรมชาติคอยบงการ

โดยการตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง ซึ่งไม่มีศาสดาของศาสนาใดเคยพบความจริงอันติมะ และสูตร์สำเร็จ สำหรับความหลุดพ้นของมนุษยชาติมาก่อน พระองค์จึงทรงชี้ให้เห็นว่า นักคิดคนอื่นได้ค้นพบเฉพาะวิชาการแบบโลกิยะเท่านั้น และสามารถปฏิบัติจนบรรลุผลของการฝึกจิตเพียงบางระดับ ไม่สามารถจะปฏิบัติให้บรรลุถึงขั้นทำจิตให้บริสุทธิ์อย่างสมบูรณ์หลุดพ้นจากความเชื่อสิ่งลึกลับเหนือธรรมชาติ จากความไม่บริสุทธิ์ จากความหลอกลวง จากสิ่งลวงตา จากจินตนาการ อย่างเลื่อนลอย และอวิชชา เหล่านี้ได้

เราจะสามารถเข้าใจความหมายหรือวัตถุประสงค์ที่แท้จริงของศาสนาได้ ก็ต่อเมื่อเราได้ศึกษาทราบความจริงว่า สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงแนะนำให้ทุกคนรู้จักทางดำเนินชีวิตอันประเสริฐแล้วเท่านั้น ถ้าเราจะใช้ประโยชน์จากคำว่า “ศาสนา” เพื่อศึกษาเกี่ยวกับคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราจะต้องทำความเข้าใจความหมายของคำๆนี้ให้เหมือนกับที่นักการศาสนาคนอื่นเข้าใจ จึงจะเข้าใจว่า “ทำไมสังคมจึงต้องมีพระพุทธศาสนา” ทั้งๆที่โลกมีศาสนาอื่น อยู่แล้วหลายศาสนา

ไม่สอนให้เชื่ออย่างงมงาย

สมเด็จพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ทรงขจัดแนวความคิดที่ผิด ซึ่งประชาชนยึดถือมานานนับพันๆปี ความเชื่อที่ว่าวิญญาณเป็น”อัตตาถาวร” ซึ่งพระเจ้าสร้างขึ้น จำเป็นจะต้องถูกยกเลิก เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงเหตุผลที่สามารถพิสูจน์ได้อย่างมั่นคง ว่าทำไมความเชื่อที่เคยเชื่อกันมาว่ามีวิญญาณที่มีตัวตนอมตะอยู่ แต่คำสอนของพระพุทธศาสนา กล่าวว่ามันเป็นเพียงความฝัน ความเชื่อนั้นมีอยู่เพียงในใจเหมือนกับที่เรามองเห็นสีของสายรุ้ง ซึ่งไม่มีตัวตนของสายรุ้งจริง สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงอธิบายว่า แนวความคิดเรื่องวิญญาณ เป็นเพียงความเข้าใจที่ผิดพลาดของความรู้สึกของมนุษย์ แนวความคิดเรื่องวิญญาณนี้ เป็นเรื่องสำคัญมากในทุกศาสนา แต่มีเพียงพระพุทธเจ้าเท่านั้นที่ได้ทรงตรัสไว้อย่างชัดเจนว่า ไม่มีเหตุผลอะไรสำหรับเราที่จะเชื่อว่าวิญญาณมีตัวตนถาวรจริง

อีกตัวอย่างหนึ่ง ในสมัยนั้นทุกคนเชื่อว่า พระอาทิตย์พระจันทร์หมุนรอบโลก ที่คนเชื่ออย่างนี้ เพราะเขาไม่มีความรู้ที่ถูกต้องเกี่ยวกับระบบสุริยจักรวาล แต่เมื่อ Copernicus (โคเปอร์นิคุส) พิสูจน์ให้เห็นว่าพระอาทิตย์ไม่ได้หมุนรอบโลก แต่โลกต่างหากที่หมุนรอบดวงอาทิตย์ และต่อมาจนกระทั่งปัจจุบัน คนก็ตระหนักความจริงข้อนี้โดยทั่วถึง

แนวความคิดที่ผิดพลาดอีกอย่างหนึ่งเกี่ยวกับโลกก็คือ ทุกคนเข้าใจว่าโลกแบน Galilao (กาลิเลโอ) ได้พิสูจน์ให้เห็นว่าโลกกลมไม่ใช่แบน ต่อมาประชาชนก็ยอมรับความจริงนี้โดยทั่วไปเช่นเดียวกัน

เมื่อ Copernicus ค้นพบว่า พระอาทิตย์เป็นศูนย์กลางของโลก ประชาชนก็ต้องทิ้งความคิดเดิมที่ว่า โลกเป็นศูนย์กลางของจักรวาล

ความเชื่อที่นักปรัชญาสมัยโบราณ เคยเชื่อถือต่อๆกันมาจนถึงศตวรรษที่ 19 ว่า Atom (ปรมาณู) เป็นแก่นแท้ขั้นสุดของสะสาร ที่ไม่สามารถจะแบ่งแยกได้อีก ก็จำเป็นต้องถูกยกเลิกไปเมื่อนักวิทยาศาสตร์นิวเคลียร์สามารถแบ่งแยกปรมาณูได้

ทฤษฎี วิวัฒนาการที่ Charles Darwin (ชารลส์ ดาร์วิน) ค้นพบ ก็พิสูจน์ให้เห็นว่า ทฤษฎีสร้างโลก ที่ว่าพระเจ้าเป็นผู้สร้างโลกและทุกสิ่งในโลก ก็เป็นทฤษฎีที่ผิด นักธรณีวิทยา (Geologists) นักชีววิทยา (Biologists) นักสรีระวิทยา (Physiologists) ต่างก็ให้คำอธิบายไว้อย่างชัดเจนว่า ต้องใช้เวลานับล้านๆปี สำหรับการเกิดขึ้นของชีวิตแรก เป็นรูปร่าง หรือรูปแบบแรกของชีวิตในโลก การค้นพบของนักวิทยาศาสตร์สาขาต่างๆเหล่านี้ ไม่ขัดแย้งคำสอนของพระพุทธศาสนาแต่ประการใด การค้นพบในยุคใหม่เกี่ยวกับการวิวัฒนาการของชีวิตแร่ธาตุ ชีวิตพืชและชีวิตมนุษย์และสัตว์ ล้วนสอดคล้องกับคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ทรงแสดงไว้กว่า 2,500 ปีมาแล้วเช่นกัน

เมื่อเราได้ศึกษาคำอธิบายของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเกี่ยวกับจักรวาล เราก็พบว่าพระองค์ได้ตรัสถึงความมีอยู่ของสิ่งมีชีวิต ทั้งที่มีโชคดีและที่ประสบเคราะห์ร้าย ไม่เฉพาะแต่ในโลกนี้ เท่านั้น แต่ยังมีอยู่ในดาวเคราะห์ดวงอื่นๆ ด้วย

นักวิทยาศาสตร์และนักดาราศาสตร์สมัยใหม่ มีใจเปิดกว้างในเรื่องนี้ และได้ยอมรับว่าเป็นไปได้ที่จะมีสิ่งมีชีวิตอยู่บนดาวพระเคราะห์บางดวงอย่างแน่นอน

แม้ความเชื่อที่ถือตามๆกันมาจนถึงปัจจุบัน ก็เหมือนความเชื่อของคนโบราณเกี่ยวกับระบบของโลก และต้นกำเนิดของชีวิต แต่คำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็สอดคล้องกับการค้นพบใหม่ๆ

แต่พระองค์ไม่ทรงสนับสนุนความเชื่อที่ว่า พิธีกรรมทางศาสนาและการบูชายัญญ์ เป็นเพียงวิธีเดียวสำหรับมนุษย์ ที่จะพบความหลุดพ้น แต่พระองค์สอนการรักษาศีล การปฏิบัติสมาธิ และการทำใจให้บริสุทธิ์ เป็นการปฏิบัติที่สำคัญในการดำเนินชีวิตตามหลักศาสนาของพระองค์ที่จะนำชีวิตไปสู่ความหลุดพ้นในที่สุด

พระองค์ทรงชี้ให้เห็นว่า ผู้ปฏิบัติตามหลักคำสอนของพระองค์สามารถดำรงชีวิตอยู่อย่างปราศจากอันตราย (harmless) ไม่ได้รับความตำหนิติเตียน (unblamable) เป็นที่เคารพนับถือ (respectable) มีความโอบอ้อมอารีย์ (decent) มีชีวิตประเสริฐและบริสุทธิ์ (noble and pure) หากเพียงแต่ทำการสวดขอพรอ้อนวอนขอร้อง หรือสักแต่ถวายเครื่องสักการะบูชาเพียงเท่านี้ ย่อมไม่ทำให้บุคคลนั้นดำรงชีวิตตามหลักคำสอนของพระองค์ ทั้งยังไม่ได้รับความสำเร็จสมบูรณ์ และไม่สามารถจะหลุดพ้นจากกิเลสได้

สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนให้ศาสนิก งดเว้นจากการประพฤติชั่วที่เป็นบาปอกุศล ทั้งทางกาย วาจา และใจ เหตุผลที่ให้ละและให้หลีกเว้นจากความประพฤติชั่ว ก็เพื่อสวัสดิภาพของเพื่อนร่วมชีวิต ไม่ใช่เพราะเหตุคือความกลัวพระเจ้า หรือกลัวการถูกทำโทษ ในขณะเดียวกัน พระองค์ทรงแนะนำพวกเราให้ฝึกฝนอบรมคุณธรรม คือเมตตากรุณาต่อผู้อื่นสัตว์อื่นให้กระทำกรรมดี ให้ช่วยเหลือผู้อื่นโดยปราศจากการเห็นแก่ตัว

สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นพระบรมศาสดาเพียงพระองค์เดียว ที่ทรงเชื่อในสติปัญญาความเฉลียวฉลาดของมนุษยชาติ พระองค์ทรงแนะนำเราท่านทั้งหลายไม่ให้ตกเป็นทาสของสิ่งภายนอก แต่ให้พัฒนาพลังอำนาจที่ซ่อนอยู่ภายในตัวของเราด้วยความเชื่อมั่นในตนเอง

พระองค์ยังทรงชี้ให้เห็นอีกว่า มนุษย์ทุกคนเป็นผู้รับผิดชอบทุกสิ่งทุกอย่างในโลกนี้ความทุกข์และความสุขของพระองค์ ล้วนเป็นสิ่งที่ พระองค์เองเป็นผู้สร้างขึ้น และพระองค์ทรงเป็นผู้มีความสามารถกำจัดความทุกข์และธำรงค์ไว้ซึ่ง ความสงบ ความสุขและปัญญาโดยใช้ความเพียรพยายามของพระองค์เองโดยไม่ต้องพึ่งอำนาจอิทธิภายนอก จิตของคนที่ไม่ได้รับการฝึกฝนจะต้องเป็นผู้รับผิดชอบต่อความทุกข์ยากลำบาก ความพินาศฉิบหาย ความวุ่นวายเดือนร้อนที่เขาต้องเผชิญในปัจจุบัน ในขณะเดียวกันจิตของคน ที่ได้รับการฝึกฝน และใช้ไปในทางที่เหมาะสม ที่ถูก ที่ควร ย่อมสามารถเปลี่ยนแปลงเหตุการณ์วิกฤติ ให้เป็นโอกาส และสามารถสร้างโลกนี้ให้เป็นโลกที่เปี่ยมไปด้วยสันติภาพ เจริญรุ่งเรือง และสันติสุขสำหรับทุกคนที่จะอยู่อาศัย เรื่องนี้จะเกิดขึ้นได้ก็โดยอาศัยพลังจิตอันบริสุทธิ์ของปัญญาชน ผู้ได้ฝึกฝนดีแล้วเท่านั้น

ให้กล้าเผชิญความจริง

พระพุทธศาสนา เป็นศาสนาที่สอนมนุษย์ให้รู้ความจริงที่แท้จริง และให้ยอมรับความจริงทุกอย่างที่เกิดขึ้น ดังนั้นชาวพุทธจึงไม่ปฏิเสธความจริงเกี่ยวกับเรื่องของโลกที่ค้นพบโดยนักคิดและนักวิทยาศาสตร์ที่มีชื่อเสียงโด่งดัง แม้ว่าสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะมุ่งพัฒนาทางด้านจิตเป็นหลัก แต่พระองค์ก็มิได้ละเลยที่จะส่งเสริมความก้าวหน้าในทางโลกของมนุษยชาติด้วย ในคำสอนของพระองค์ เราจะพบว่ามีสิ่งที่เราสามารถนำไปปฏิบัติได้เป็นอย่างดีและเหมาะสม โดยไม่ทำให้เวลาและความพยายามอันมีค่าเสียไปโดยเปล่าประโยชน์ พร้อมทั้งสอนให้เราปฏิบัติภารกิจอย่างชาญฉลาด เพื่อความก้าวหน้าของมนุษยชาติ พระองค์ตรัสว่า มนุษย์ควรทำหน้าที่ของตนที่มีต่อครอบครัว ต่อเครือญาติ ต่อเพื่อนสนิทมิตรสหายต่อชุมชน ต่อประเทศชาติ และต่อโลกโดยรวมให้สำเร็จลุล่วงไปด้วยดี

เพราะฉะนั้น ชาวพุทธทั้งมวลไม่ควรเพิกเฉยต่อหน้าที่และความผูกพันธุ ในอันที่จะทำให้โลกใบนี้ เป็นโลกที่มีแต่ความสงบสุขและสันติ โดยเสียสละความสุขส่วนตน ตามความสามารถพระพุทธองค์เองไม่ทรงแทรกแซงเรื่องราวต่างๆ ของรัฐ ไม่ขัดขวางกฎหมายและระเบียบข้อบังคับต่างๆ ที่รัฐออกมา ตามเหตุผลและเหมาะกับเหตุการณ์และกาละเทสะ พระองค์ไม่ทรงคัดค้านหรือเป็นปฏิปักษ์ต่อจารีตและประเพณีนิยมของสังคม หากเป็นสิ่งที่ไม่มีอันตรายและมีประโยชน์ต่อ ชุมชน ในขณะเดียวกัน พระองค์ไม่เคยแสวงหาอำนาจทั้งทางการเมืองและการทหารเพื่อทรงแนะนำวิถีชีวิตทางศาสนาของพระองค์ แม้ว่าทั้งกษัตริย์ราชมนตรีทั้งหลาย ต่างก็เป็นสาวกของพระองค์

พระพุทธศาสนาเป็นศาสนาที่สอนเราให้เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ให้เสียสละความสุขของเราเพื่อเห็นแก่ผู้ที่กำลังประสบความทุกข์ และเพื่อปฏิบัติรักษาศีลที่พระองค์ทรงวางไว้ ซึ่งไม่ใช่เป็นข้อบังคับที่สั่งให้เราเชื่อและปฏิบัติตามอย่างงมงาย ถ้าเราได้ปฏิบัติตามหลักคำสอนที่ดีเช่นที่พระองค์ได้สอนไว้ตามความเชื่ออย่างมั่นคงของเรา ไม่เพียงแต่เราจะมีโอกาสทำตัวของเราให้บริสุทธิ์สมบูรณ์เท่านั้น แต่เรายังจะได้ชื่อว่าได้ช่วยเหลือผู้อื่นให้มีชีวิตเป็นสุขอีกด้วย

การทำตนให้บริสุทธิ์เป็นจุดหมายสูงสุด ที่บุคคลต้องพยายามปฏิบัติให้บรรลุถึงความหลุดพ้น ซึ่งไม่สามารถจะทำได้โดยอาศัยอำนาจของพระเจ้า

ตามหลักคำสอนของพระพุทธศาสนา เราสามารถจะเห็นผลของกรรมดีหรือกรรมชั่วของเราได้ในขณะที่เรายังมีชีวิตอยู่ก็มี ความสุขแบบชาวสวรรค์หรือความสุขอันเกิดจากนิพพานก็สามารถจะเสวยผลได้ขณะที่เรามีชีวิตอยู่เช่นเดียวกัน ไม่จำเป็นที่จะต้องรอคอยให้เราตายก่อนจึงจะเห็นผลเหมือนที่หลายศาสนาสอนไว้

ด้วยเหตุนี้เอง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงได้ทรงประกาศเชิญชวนให้ทุกคนจงมาดู (เอหิ ปสฺสิโก) คำสอน (พระธรรม) ของพระองค์ แต่ไม่ใช่ให้มาเชื่อเลย และพระองค์ทรงแนะให้ทุกคนเลือกนับถือศาสนาที่ดีมีเหตุผลให้พิจารณาอย่างลึกซึ้ง และตรวจสอบอย่างละเอียดในทุกด้าน ไม่ควรยอมรับนับถือศาสนาใดๆ โดยอาศัยอารมณ์ หรือศรัทธาอย่างงมงาย นี้คือเหตุผลที่พระพุทธศาสนาสอนไว้จึงได้รับขนานนามว่า เป็นศาสนาที่ทนต่อการวิเคราะห์ ณ จุดนี้ เราจึงพบการวิเคราะห์ทั้งทางจิตและวัตถุตามหลักวิทยาศาสตร์และจิตวิทยา ซึ่งนักคิดสมัยปัจจุบันรู้สึกประทับใจเป็นอย่างยิ่ง

เป็นศาสนาสากล

สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงเป็นศาสดาผู้ทรงค้นพบธรรมชาติที่แท้จริงแห่งสากลจักวาล และทรงสอนให้ประชาชนดำรงชีวิตตามกฎนี้ พระองค์ทรงกล่าวว่า ผู้ฝ่าฝืนกฎนี้ เช่นดำเนินชีวิตฝืนธรรมชาติ และดำรงชีพ แบบปราศจากศีลธรรม จะต้องเตรียมตัวให้พร้อมที่จะเผชิญกับผลของการกระทำนั้น

ทำไมต้อง-พระพุทธศาสนา เราสามารถจะเห็นบทพิสูจน์ในเรื่องนี้อย่างกว้างขวางในปัจจุบัน นับตั้งแต่การปฏิวัติอุตสาหกรรมเมื่อศตวรรษที่แล้วเป็นต้นมา อาณาบริเวณอันกว้างใหญ่ไพศาลของโลกได้ถูกทำให้กลายเป็นที่รองรับของเสียจากโรงงานอุตสาหกรรม แม่น้ำหลายสายได้กลายเป็นแหล่งมลพิศอย่างรุนแรงขนาดที่เราไม่สามารถที่จะหยุดยั้งความเสียหายที่จะเกิดจากความละโมบอยากได้สมบัติที่เป็นวัตถุอย่างไม่มีที่สิ้นสุดของมนุษย์โดยตรง อันเนื่องมาจากการขาดปัญญาที่จะเข้าใจ เรื่องความสมดุลย์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาตินั่นเอง

เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ที่จะหนีเอาตัวรอดจากผลกระทบของกฎธรรมชาติดังกล่าวได้ โดยเพียง ทำพิธีสวดอ้อนวอนขอพรจากพระเจ้า เพราะกฎธรรมชาติเป็นกฎสากล ที่ไม่มีความลำเอียง ไม่เข้าใครออกใคร แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงสอนเราให้รู้วิธีที่จะหยุดยั้งผลกระทบเหล่านั้น โดยเลิกละสิ่งชั่ว กระทำแต่สิ่งดี โดยการฝึกจิต และกำจัดความคิดที่ชั่วร้ายนั้นออกจากจิตใจ เมื่อมนุษย์ได้ทำการฝ่าฝืนกฎสากล หรือกฎธรรมชาติแล้ว ก็ไม่มีวิธีอื่นใดที่จะกำจัดผลกระทบ (ผลกรรม) นั้นได้ นอกจากจะปฏิบัติให้สอดคล้องกับกฎสากล หรือกฎธรรมชาติดังกล่าวต้องหยุดความละโมบไม่รู้จักพอ แล้วเปิดโอกาสให้ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่เข้ามาแทนที่

กฎของกรรมที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทางแสดงไว้ ได้เป็นที่ยอมรับของนักจิตวิทยาผู้มีชื่อเสียงของโลก คือ Carl Jung (คาร์ล จุง) ว่าเป็นเรื่องของจิตที่ทำหน้าที่เก็บสะสมกรรม ทั้งดีทั้งชั่ว (collective Consciousness) ที่กล่าวมานี้หาใช่สิ่งใดอื่นไม่ นอกจากการฝากสะสม เมล็ดของกรรมไว้ในพลังงานของจิต (mental energy) ตราบใดที่จิตที่ทำหน้าที่สะสมกรรมและความปรารถนาที่จะมีชีวิต ยังคงมีอยู่ในจิต อย่างที่นักจิตวิทยาได้กล่าวมาแล้ว การเกิดใหม่ ก็จะมีขึ้น ไม่ว่าใครจะเชื่อหรือไม่ก็ตาม ความจริงย่อมเป็นความจริงธาตุขันธ์ฝ่ายรูปอาจแตกสลายหรือดับศูนย์ไป แต่พลังงานของจิต (วิญญาณ) ที่มี “ความอยากเกิด” ผสมอยู่ก็จะถูกส่งผ่านไปกับวิญญาณ (พลังจิต) สู่การปฏิสนธิ (ปฏิสนธิวิญญาณ) ชีวิตใหม่อันมีผลกรรมที่สะสมไว้ในจิตก็จะเกิดขึ้น

(โปรดอ่านต่อฉบับหน้า)

********

หนึ่งในคอลัมน์ของธรรมจักษุ

เรื่อง
“นักเรียนนอกผู้ใฝ่พุทธธรรม”

โดย......วิภาวินี รายงาน

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ฉบับเดือน กุมภาพันธ์ 2545

นักเรียนนอกผู้ใฝ่พุทธธรรม

ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์

เช้าตรู่ของวันอาทิตย์ที่ 6 มกราคม 2545 ได้มีข่าวที่สะเทือนใจชาวพุทธและวงการตุลาการเกิดขึ้นคือ ข่าวอสัญกรรมของ ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ อดีตนายกรัฐมนตรี อดีตประธานองคมนตรี อดีตประธานองค์การพุทธศาสนิกสัมพันธ์แห่งโลก และอดีตตำแหน่งสำคัญอีกมากมาย ที่โรงพยาบาลรามาธิบดี ด้วยวัย 94 ปี เศษ

ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ หนังสือพิมพ์รายวันฉบับวันจันทร์ที่ 7 ม.ค. ในประเทศไทยทุกฉบับลงข่าวพาดหัวออกพร้อมเพรียง ไทยรัฐพาดหัวข่าวว่า "สูญเสียครั้งยิ่งใหญ่ ศ.สัญญา ธรรมศักดิ์ ถึงแก่อสัญกรรม ไทยสูญเสียปูชนียบุคคล " ส่วนมติชน บรรยายถึงชีวิตอันงดงามของ ‘ สัญญา ธรรมศักดิ์ ’ หนังสือพิมพ์ไทยรัฐฉบับวันรุ่งขึ้น คือวันอังคารที่ 8 ม.ค. 45 ได้ทำเป็นบทความพิเศษ หน้า 1 สดุดีเกียรติคุณของศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ ในส่วนที่เกี่ยวข้องกับการเมืองในช่วงเดือนตุลาคม 2516 ที่เรารู้จักกันว่าเป็นวันที่ 14 ตุลา วันมหาวิปโยค เพราะเกิดการประท้วงนองเลือดโค่นล้มอำนาจเผด็จการทหาร ฯพณฯสัญญา เป็นอธิการบดีมหาวิทยาลัย อยู่ในช่วงเวลาคับขันนั้น และ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงโปรดเกล้า ฯ ให้ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ เป็นนายกรัฐมนตรี ศาสตราจารย์สัญญาฯ จึงเป็นผู้นำทางการเมืองคนเดียว ที่ถูกเรียกได้อย่างเต็มปากว่า นายกฯพระราชทาน

ชีวิตของท่านมีเรื่องที่โลดโผนพิสดารน่ารู้อีกมาก แต่จะพักไว้แค่นี้ จะขอนำให้ท่านรู้จักประวัติส่วนตัวท่านอาจารย์ย่อๆ เสียก่อน

อาจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ เกิดเมื่อวันศุกร์ที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2450 ที่บ้านข้างวัดอรุณราชวราราม ตำบลบางกอกใหญ่ จังหวัดธนบุรี (ในสมัยนั้น) มหาอำมาตย์ตรีพระยาธรรมสารเวทย์วิเศษภักดี (ทองดี ธรรมศักดิ์) เป็นบิดา คุณหญิงชื้น ธรรมสารเวทย์เป็นมารดา ท่านเกิดในครอบครัวผู้พิพากษา บิดาของท่านเป็นอธิบดีศาลอุทธรณ์

ท่านเริ่มเรียนหนังสือครั้งแรกที่โรงเรียนทวีธาภิเษก เมื่ออายุได้ 6 ขวบ แล้วย้ายไปเรียนที่โรงเรียนอัสสัมชัญ พออายุได้ 11 ปี ท่านบิดาถึงอสัญกรรม ท่านเล่าว่าชีวิตท่านผกผันทันที ครอบครัวที่เคยสุขสบายต้องประสบความลำบากยากจน เคยนั่งรถเก๋งไปโรงเรียนจำต้องเดินไปโรงเรียน ท่านได้รับทุกข์ โทมนัสอย่างแสนสาหัสอีกครั้ง เมื่อนายบรรจง ธรรมศักดิ์ ซึ่งได้รับทุนของกรมรถไฟไปเรียนวิศวกรรมที่ฟิลาเดลเฟีย สหรัฐอเมริกา เสียชีวิตที่สหรัฐ แต่ท่านก็เรียนต่อจนจบมัธยมหกที่โรงเรียน อัสสัมชัญ

ท่านเริ่มรับราชการครั้งแรกเป็นนักเรียนล่าม ที่กระทรวงยุติธรรม และเรียนกฎหมายไปด้วยจนจบเป็นเนติบัณฑิต เมื่อปี พ.ศ. 2471 อายุ 21 ปี ในปีรุ่งขึ้น คือปี พ.ศ. 2472 เข้าสอบแข่งขันได้คะแนนสูงสุดและได้รับทุนเล่าเรียน “รพีบุญนิธิ” ไปศึกษาวิชากฎหมายต่อในประเทศอังกฤษ ที่สำนักมิดเดิลเทมเปิล ศึกษาอยู่ 3 ปี ก็สอบไล่ได้สำเร็จเป็นเนติบัณฑิตอังกฤษ เมื่อ พ.ศ. 2475

ท่านเล่าว่า “ทุนรพีเก็บดอกเบี้ยให้เป็นค่าใช้จ่ายค่าเล่าเรียนมันก็ได้น้อย เพราะเหตุว่า ดอกเบี้ยตอนนั้นถูก (เหมือนตอนนี้) นักเรียนทุนหลวงคนอื่นๆ ท่านให้ปีละ 450 ปอนด์ (ปัจจุบัน ปี 2545ให้ปีละ 19,640 ปอนด์)”

เมื่อกลับจากอังกฤษมาเป็นผู้พิพากษา ท่านยังไม่ทิ้งพระพุทธศาสนายังศึกษาพุทธธรรมอยู่อย่างสม่ำเสมอ ความจริงท่านเริ่มสนใจพระพุทธศาสนาตั้งแต่อยู่ที่อังกฤษ ท่านเล่าว่า ก่อนที่ท่านจะสอบได้ทุนรพีบุญนิธิ ของเนติบัณฑิตยสภา ไปเรียนกฎหมายต่อนั้น ท่านได้อุปสมบทหนึ่งพรรษาที่วัดเบญจมพิตรฯ ได้ศึกษาเล่าเรียนทางธรรมเท่าที่พระบวช 3 เดือนจะเรียนได้ โดยสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (ปลด กิตฺติโสภโณ ป.ธ. 9) เมื่อครั้งเป็นพระเทพมุนี เป็นผู้สอนเอง การอุปสมบทครั้งนั้น เป็นการเพาะเชื้ออย่างสำคัญ

เมื่อท่านกำลังศึกษาอยู่ที่ประเทศอังกฤษ ท่านได้ฟังว่าที่เมืองฝรั่งก็มีการสอนพระพุทธศาสนา ดำเนินการโดยมหาโพธิสมาคมแห่งอินเดีย ซึ่งได้ไปตั้งสำนักเผยแพร่พระพุทธศาสนาอยู่ในกรุงลอนดอน ท่านจึงรู้สึกยินดีและตื่นเต้นเพราะไม่เคยนึกว่าจะมีมาก่อน ท่านจึงไปฟังเขาบรรยายธรรมทุกสัปดาห์ ผู้สอนเป็นพระภิกษุชาวลังกา 2 รูป และอังกฤษชาวพุทธอีกหลายคน

ต่อมาในปี พ.ศ. 2477 ท่านได้ร่วมกับชาวพุทธอีกหลายท่านก่อตั้งพุทธสมาคมแห่งประเทศไทยขึ้น (เดิมชื่อว่าพุทธธรรมสมาคม) ในสมัยเริ่มแรกท่านได้เป็นเลขานุการของสมาคมฯ นานหลายปี จนสุดท้ายท่านได้เป็นนายกสมาคมฯ เป็นเวลาถึง 10 ปี

เมื่อท่านพ้นหน้าที่นายกสมาคมฯ ท่านได้ไปช่วยเป็นกรรมการบริหารองค์กรพุทธศาสนิกสัมพันธ์แห่งโลก (The World Fellowship of Buddhists) ซึ่งรู้จักกันในชื่อย่อว่า พ.ส.ล. โดยทำหน้าที่เป็นรองประธาน และได้รับเลือกให้เป็นประธานองค์การฯ ในปี พ.ศ. 2527 แทนท่านหญิงพูนพิศมัย ดิศกูล จนถึงปีพ.ศ. 2541 ท่านได้ขอลาออกเพราะสุขภาพไม่แข็งแรงและคุณแผน วรรณเมธี ได้เป็นแทน จนถึงปัจจุบัน

น.พ.จักธรรม ธรรมศักดิ์ รองปลัดกระทรวงสาธารณสุข บุตรชายคนที่ 2 คนเล็ก ของศาสตราจารย์สัญญา กล่าวถึงพ่อว่า…พ่อไม่เพียงเป็นที่รักเคารพของลูก ๆ แต่ยังเป็นที่รักนับถือของคนไทยทั่วไป พ่อเป็นคนซื่อสัตย์สุจริตในหน้าที่ เที่ยงตรง สมถะ เปี่ยมคุณธรรม ยึดมั่นในอุดมการณ์ตุลาการ และมีความแน่วแน่มั่นคงต่อสถาบันพระมหากษัตริย์ โดยเฉพาะมีความจงรักภักดีต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมาก

“พ่อได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถมาก และตลอดระยะเวลา 6 ปีที่พ่อป่วยจะได้รับพระราชทานดอกไม้อังคารเว้นอังคารมิได้ขาด”

น.พ. จักธรรม เผยอีกว่า…พ่อเป็นคนรักครอบครัวเป็นที่สุด ครอบครัวเราจะอยู่ที่บ้านทั้งหมด ในพื้นที่จำนวน 2 ไร่ และพ่อมักจะพร่ำสอนลูกว่าให้พอใจในสิ่งที่มีอยู่ อย่าเอารัดเอาเปรียบคนอื่น ท่านจึงเป็นแบบอย่างที่ดีสำหรับลูก พ่อเป็นลูกชาวสวน ฝั่งธนฯ ความสุขของพ่อคือการมีชีวิตที่เรียบง่าย ตอนที่ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี และประธานองคมนตรี พ่อไม่ชอบมีรถขบวน ไม่ชอบมีคนห้อมล้อม พ่อชอบนุ่งผ้าขาวม้า และชอบสนทนาธรรมกับท่านพุทธทาส และไปนอนที่สวนโมกข์เสมอ

ช่วงป่วยพ่อทำวิปัสสนาบนเตียงตลอด 6 ปี โดยได้อธิฐานว่าอย่าให้ท่านเป็นภาระของใคร อย่าให้ท่านทรมาน ขอให้ท่านได้ตายไปอย่างสงบ พ่อจึงได้เขียนขั้นตอนต่าง ๆ เมื่อท่านสิ้นลมหายใจลงในสมุดบันทึกไว้ 10 ปีก่อนว่า ต้องไปทำอะไรในวัง ระบุให้นำเงินของท่านที่มีอยู่มาดำเนินการอย่างไรบ้าง

“พ่อปรารถนาที่จะเห็นคนไทยทุกคนเป็นคนดี มีความสุข และอยากให้ประเทศไทยมีความร่มเย็น ไม่อยากเห็นเยาวชนและเด็กวัยรุ่นตกเป็นทาสวัตถุนิยมให้ช่วยกันรักษาความเป็นไทยไว้ตลอดไป”

ณ วันนี้แม้จะสิ้นศาสตราจารย์สัญญาไปแล้ว แต่คุโณปการที่ศาสตราจารย์สัญญา ได้ทำไว้จะยังคงอยู่ต่อไป และขณะนี้ก็กำลังมีโครงการจัดทำหนังสือ “ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ คนของแผ่นดิน” เกิดขึ้น โดยเป็นแนวคิดเดิมของคณะทำงานมูลนิธิศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ และบรรดาลูกศิษย์ลูกหาของท่านหลังจากที่ก่อนหน้านี้ได้เคยมีการจัดทำหนังสือ “84 ปี สัญญา ธรรมศักดิ์” ไปแล้ว

วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย นักหนังสือพิมพ์อาวุโส ผู้รับหน้าที่เขียนและเป็นบรรณาธิการหนังสือ “ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ คนของแผ่นดิน” เผยว่า... โครงการนี้เดิมต่างคนต่างช่วยกันหาข้อมูลที่ตัวเองรู้ คนโน้นนิดคนนี้หน่อย รวบรวมกันมาตลอด จนปลายปีที่ผ่านมาก็ไดรับการทาบทามให้รับผิดชอบหนังสือเล่มนี้

อย่างไรก็ตาม เป็นเรื่องยากเหลือเกินที่จะต้องรวบรวมข้อมูลที่เป็นรายละเอียดปลีกย่อยของชีวิตผู้ชายคนหนึ่ง เพื่อที่จะนำเสนอให้สังคมได้รับรู้ถึงความยิ่งใหญ่ในตัวเขาที่ไม่ได้เกิดจากหน้าที่การงานหรือฐานะที่ร่ำรวย แต่เป็นความยิ่งใหญ่จากการกระทำที่เสียสละเพื่อแผ่นดินเกือบชั่วชีวิต

งานเขียนชิ้นนี้คงจะไม่สำเร็จแน่ หากไม่ได้รับการสนับสนุนเป็นอย่างดี จากเครือญาติ และผู้ใกล้ชิด ศาสตราจารย์สัญญา โดยเฉพาะญาติทางฝ่ายท่านหญิงพงา ภริยาศาสตราจารย์สัญญา ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์

“ได้เริ่มงานนี้ราวเดือน พ.ย.ปีกลาย ตอนนี้ก็เขียนไปได้ประมาณ 5 บทแล้ว จากที่คิดไว้ว่าน่าจะมีประมาณ 40 บท โชคดีอยู่อย่างที่ว่าแม้จะไม่ได้รู้จักอาจารย์เป็นการส่วนตัว แต่ก็รู้จักกับญาติทางฝ่ายท่านผู้หญิงพงา เลยได้ข้อมูลบางส่วนที่บางคนยังไม่รู้ อีกทั้งเมื่อเหตุการณ์ 14 ตุลาคม เราก็เป็นนักข่าวอยู่แล้วและได้ร่วมรับรู้วีรกรรมของท่าน รู้จักชื่อท่านมานาน เลยไม่ยากที่จะเข้าไปหาข้อมูลเพิ่มเติมบางส่วนที่ต้องการ”

สำหรับงานเขียนตั้งใจไว้ว่าจะให้มีครบทุกรส ทั้งชีวิตครอบครัว ชีวิตรักและชีวิตการทำงาน เพื่อให้คนได้รู้จักท่านครบในทุกแง่มุม ว่าท่านทำอย่างไรจึงสามารถชนะใจหญิงที่ท่านรัก ทำอย่างไรจึงประสบความสำเร็จในหน้าที่การงาน มีเกร็ดเล็กๆ น้อยๆ เกี่ยวกับการที่ท่านทำอย่างไรจึงประสบความสำเร็จ

ในหนังสือชีวประวัติที่เขียนถึงอาจารย์สัญญานั้น เราจะไม่ชูให้เห็นว่าท่านเคยเป็นอธิการบดีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เป็นประธานฎีกา เป็นปลัดกระทรวงยุติธรรม หรือแม้กระทั่งเป็นนายกรัฐมนตรีหลังเหตุการณ์ 14 ตุลา แต่เราจะเน้นให้เห็นถึงชีวิตผู้ชายคนหนึ่งที่เกิดมาเพื่อเป็นลูกที่ดี เป็นสามีที่ดี เป็นพ่อที่ดี แล้วก็เป็นประชากร เป็นคนไทยที่ดี ที่นำคุณงามความดีมาสู่ประเทศอย่างใหญ่หลวง

หนังสือ “ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ คนของแผ่นดิน” มีกำหนดจัดทำให้แล้วเสร็จตามโครงการ ในเดือน ก.ย. 2545 นี้ นี่จะเป็นบันทึกชีวประวัติปูชนียบุคคลที่น่าสนใจอีกเล่มหนึ่ง..

เป็นบันทึกสุดท้าย “นายกฯ พระราชทาน ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์”

********