หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน พฤษภาคม 2545

ธรรมจักษุ ประจำเดือนพฤษภาคม 2545

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน พฤษภาคม 2545

หลังปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน พฤษภาคม 2545

หนึ่งในคอลัมน์ของธรรมจักษุ

เรื่อง
“ศาสนาสำหรับปัจจุบันและอนาคต [ตอนที่2]”

โดย......พิพัฒน์ บุญยง

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ฉบับเดือน พฤษภาคม 2545

พิพัฒน์ บุญยง เรียบเรียง
จากข้อเขียนของ Dr. Nandadeva Wijesekera
เรื่อง Buddhism for Today and Tomorrow

ศาสนาสำหรับปัจจุบันและอนาคต ตอนที่2

เมื่อได้อธิบายต้นกำเนิดของสรรพสิ่งทั้งหลายฝ่ายรูปธรรม ชี้ให้เห็นอาการต่างๆฝ่ายนามธรรม ที่เกิดกับจิต เช่นความอยาก ความโลภ ความโกรธ ความหลง และให้รู้ถึงความปรวนแปรของอารมณ์ต่างๆ ของมนุษย์ปุถุชนแล้ว พระพุทธศาสนายังได้อธิบายระบบการเปลี่ยนแปลงของชีวิต ว่าเป็นวัฏจักรแห่งการเวียนว่ายตายเกิดอย่างไม่มีที่สิ้นสุด ซึ่งเป็นกระบวนการของชีวิตที่เต็มไปด้วยความทุกข์เดือดร้อน ไม่น่าปรารถนา เรื่องนี้พิสูจน์ให้เห็นว่า แม้โลกยุคใหม่จะมีความก้าวหน้าในด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอย่างสูงยิ่งเพียงใดก็ตาม ชีวิตก็ยังต้องตกอยู่ภายใต้กฎธรรมชาติ หรือที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเรียกว่า “ธรรม” (Dhamma) ชีวิตและสรรพสิ่งก็ตกอยู่ภายใต้กฎนี้เหมือนๆ กันทั้งหมด ไม่มีมนุษย์หรือสัตว์ชนิดใดสามารถหลบหนีหรือหลีกเลี่ยงกฎนี้ได้

ต่อจากนั้น สมเด็จพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงก้าวต่อไป เพื่อวิเคราะห์สภาพความเป็นอยู่และความเป็นไปของสัตว์ทั้งหลาย ตลอดจนแสวงหาหนทางที่จะนำเวไนยสัตว์ไปสู่ความสิ้นสุดแห่งทุกข์และพ้นจากความเปลี่ยนแปลงตามหลักอนิจจัง ของสิ่งทั้งหลาย เพราะฉะนั้นคำสอนของพระองค์จึงเป็นคำสอนที่ชัดเจนมีระบบเป็นขั้นเป็นตอน ไม่ใช่คำสอนที่ยุ่งยากลึกลับซับซ้อน ชวนให้เบื่อหน่ายคลายความเพียรพยายามที่เป็นคุณธรรมประจำตัวมนุษย์ชาติ คำสอนของพระองค์เป็นวิถี (way) นำไปสู่การแก้ปัญหาชีวิต ซึ่งเป็นปัญหาของมนุษยชาติ อีกประการหนึ่ง พระพุทธศาสนาเป็นวิธี (method) ที่ทำให้เราสามารถออกจากสถานการอันตรายของชีวิต ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่มีอยู่ประจำโลกตลอด แม้ในปัจจุบันและในอนาคตข้างหน้า นอกจากนั้นคำสอนของพระพุทธองค์ยังสอดแซกอุปมาอุปไมยให้เห็นชัดเจน เป็นต้นว่า “ผู้ที่ถูกไฟเผาลนสามารถจะหนีออกจากไฟได้ โดยรีบสลัดตัวออกจากกองไฟนั้นทันที หาใช่ด้วยการยังคงยืนอยู่ในกองไฟนั้นไม่” อีกอย่างหนึ่ง “คนจะรอดพ้นอันตรายของกระแสน้ำท่วมหรือข้ามพ้นห้วงน้ำได้ ก็โดยรีบกระโดดขึ้นแพหรือเรือ พายไปสู่ที่ปลอดภัย เช่นเดียวกัน คนที่จะปลอดภัยจากการถูกงูกัด ก็ต้องจัดการไล่งูให้พ้นทาง” ฉันใด

“ไฟแห่งความเกลียดก็สามารถจะดับได้ด้วยน้ำคือความรัก” “ยางเหนียวแห่งอุปาทานก็สามารถสลัดให้หลุดได้ด้วยการละความยึดมั่นถือมั่น” “กระแสน้ำแห่งสังสารวัฏฏ์ ก็สามารถจะข้ามพ้นได้ด้วยการชำระจิตให้สะอาดบริสุทธิ์ ไม่แปดเปื้อนด้วยกิเลสมนทิล” “เหล็กในแห่งความลวง ก็สามารถถอนได้ด้วยการทำความเข้าใจให้ถูกต้อง (สัมมาทิฏฐิ)” ฉันนั้น เกี่ยวกับเรื่องนี้สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนประชาชนไม่ให้หันไปใช้สิ่งเหล่านี้จนเลยเถิด แต่ให้ยึดทางที่มีเหตุผลที่สามารถนำไปปฏิบัติให้เกิดผลได้ ซึ่งเป็นทางสายกลาง การที่จะปฏิบัติตามทางใดทางหนึ่งที่ไม่ใช่ทางสายกลาง ก็จะก่อให้เกิดทุกข์และเดือดร้อน และจะนำชาวโลกไปสู่อันตรายทางจิตได้ อันตรายทางจิตนี้ยังคงเป็นพิษเป็นภัยร้ายแรงต่อชาวโลกยุคใหม่ยิ่งกว่าที่เคยเป็นมาแล้วกับชีวิตในโลกยุคเก่า วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี แม้จะก้าวหน้าประสบผลสำเร็จอย่างสูงยิ่งขนาดไหนก็ตาม ก็ไม่สามารถแก้ปัญหาทางจิตใจได้ เพราะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีเกี่ยวข้องเฉพาะเรื่องของวัตถุ

พระพุทธศาสนานอกจากสอนให้รู้เรื่องของสิ่งต่างๆตามความเป็นจริงแล้ว ยังสอนทางปฏิบัติให้พ้นจากทุกข์เดือดร้อนทางจิตใจด้วย นั่นคือทางสายกลาง (Middle Way) ที่แม้ว่าปุถุชนจะเห็นว่าปฏิบัติได้ยาก แต่อริยะชนเห็นว่าเป็นทางอันประเสริฐ (Noble Way) มั่นคงปลอดภัยและนำไปสู่ความสุขถาวร ที่ชาวพุทธทั่วไปรู้จักดีในนาม “อริยมรรคมีองค์แปด” ที่ย่อลงเหลือเพียง 3 คือศีล สมาธิ และปัญญา

องค์ของอริยมรรคที่จัดเข้าในศีลคือ :

สัมมาวาจา – เจรจาชอบ (Right Speech) คือเว้นจากวจีทุจจริต 4 อย่าง คือ เว้นจากการพูดเท็จพูดคำหยาบ พูดส่อเสียด และพูดเพ้อเจ้อเหลวไหล

สัมมากัมมันตะ – การงานชอบ (Right Action) คือเว้นจากกายทุจจริต 3 อย่าง คือ เว้นจากการฆ่า การลักทรัพย์ การประพฤติผิดในกาม และการดื่มกินหรือเสพย์ของมึนเมา

สัมมาอาชีวะ – เลี้ยงชีพชอบ (Right Livelihood) คือเว้นจาการเลี้ยงชีวิตผิดกฎหมาย และผิดศีลธรรม

องค์ของอริยมรรคที่จัดเป็นสมาธิคือ :

สัมมาวายาม – ความเพียรชอบ (Right Effort) คือ เพียรระวังไม่ให้บาปเกิดขึ้นในสันดาน , เพียรละบาปที่เกิดขึ้นแล้ว เพียรให้กุศลเกิดขึ้นในสันดาน และเพียรรักษากุศลที่เกิดขึ้นแล้วไม่ให้เสื่อม

สัมมาสติ – ตั้งสติชอบ (Right Mindfulness) คือ ระลึกในสติปัฏฐาน 4 คือ ตั้งสติพิจารณากาย ตั้งสติพิจารณาเวทนา ตั้งสติพิจารณาจิต และตั้งสติพิจารณาธรรม

สัมมาสมาธิ – ตั้งใจมั่นชอบ (Right Concentration) คือ เจริญฌาน 4 คือ ปฐมฌาน ทุติฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน

องค์ของอริยมรรคที่จัดเป็นปัญญาคือ :

สัมมาทิฏฐิ – ความเห็นชอบ (Right View) คือ เห็นอริยสัจ 4 คือ เห็นทุกข์ สมุหทัย นิโรธ มรรค

สัมมาสังกัปปะ – ดำริชอบ (Right Thought) คือ ดำริจะออกจากกาม ดำริอันไม่พยาบาท และดำริในอันไม่เบียดเบียน

อริยมรรคมีองค์แปดนี้ เป็นทางอันประเสริฐที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงวางไว้ สำหรับผู้ดำเนินตามได้เป็นอริยบุคคล และบั้นปลายของเส้นทางสายนี้ คือพระนิพพานที่ชาวพุทธปรารถนา แต่ โลกียปุถุชน ยังมองไม่เห็นว่าจะปฏิบัติตามได้อย่างไร เขารู้แต่เพียงว่าอริยมรรคมีองค์แปดยากเกินไปที่จะปฏิบัติตาม ทำได้อย่างเดียวคือ เพลิดเพลินกับความสนุกสนานของโลก ที่คลุกเคล้าด้วยความทุกข์ไปวันๆหนึ่ง โดยคิดว่าหลังตายแล้วอะไรจะเกิดมันก็ต้องเกิด ไม่มีใครรู้ ไม่มีใครบอกได้ เขารู้ด้วยว่ามนุษย์เป็นสัตว์สังคม เป็นสัตว์มีเหตุผล อยู่เหนือสัตว์อื่นทุกประเภท และเป็นสัตว์ประเภทเดียวที่ใช้ความรู้ เอาชนะสิ่งแวดล้อมได้ทั้งในและนอกอวกาศ แต่ในสังคมมนุษย์เขาไม่สามารถอยู่คนเดียวได้ มนุษย์จะต้องอยู่กับครอบครัวหรือกับเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน เขาไม่รู้ว่าสังคมมนุษย์จะไม่สามารถดำรงอยู่ได้อย่างปกติสุข ถ้าทุกคนในสังคมมีชีวิตอยู่ด้วยความหวาดระแวงซึ่งกันและกัน

เพราะฉะนั้น ประมวลศีลธรรม (code of morality) จึงเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับมนุษย์ในอันที่จะดำรงชีวิตอย่างสงบสุขในสังคมของเขา ปัจจุบันคุณธรรมที่ดำรงอยู่สูงที่สุดในจิตใจของมนุษย์และอาจอยู่ในจิตใจของสัตว์ทุกชนิดด้วย ก็คือกฏเกณฑ์ทางศีลธรรม ที่ศาสดาแห่งศาสนาต่างๆได้สอนไว้ แต่เวลานี้สิ่งที่นอกเหนือจากที่เคยเป็นมาแต่ก่อนก็คือ โลกกำลังตกอยู่ในอันตราย ที่กำลังเผชิญหน้าประชากรเมืองที่เจริญก้าวหน้าทางด้านวัตถุ คือกำลังหวาดผวาภัยสงคราม ภัยจากการการทำลายล้างระหว่างเชื้อชาติ ภัยจากความไม่เสมอภาคและภัยจากความยากจน ปัญหาเหล่านี้เกี่ยวพันกันมากจนมองไม่เห็นว่าจะแยกปัญหาหนึ่งออกจากอีกปัญหาหนึ่งได้อย่างไร ประชาชนพูดถึงสันติภาพแต่พวกเขาไม่ปฏิเสธการไปทำสงคราม และประหัตประหารชีวิตฝ่ายตรงกันข้าม ซึ่งเป็นการฝ่าฝืนศีลข้อ 1 ในศีล 5 ของพระพุทธศาสนา คือการงดเว้นจากการฆ่า หรือทำชีวิตให้ตกล่วงไป ชีวิตเป็นของขวัญที่มีค่าที่สุดที่ธรรมชาติมอบให้ ดูแทบจะไม่มีความแตกต่างกันระหว่างมนุษย์กับสัตว์ ในแง่ของความรักและหวงแหนชีวิต ดังนั้นจึงถือว่าเป็นการหลอก ลวงที่คนทั้งหลายพูดถึงสันติภาพ โดยไม่พูดถึงการงดเว้นการฆ่าหรือการทำลายชีวิต และทำไมสัตว์มีชีวิตทั้งปวงจึงถูกกีดกันไม่ให้ได้รับผลของคำสอนเรื่องสันติภาพ เพื่อป้องกันจากการถูกเบียดเบียนชีวิตของพวกเขา หรือเป็นเพราะว่ามนุษย์เป็นสัตว์ชั้นสูง และสัตว์อื่นเป็นสัตว์ชั้นต่ำ หรือเป็นเพราะมนุษย์ไม่สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ ถ้าเขาต้องอาศัยเพียงข้าวหรือขนมปังอย่างเดียว โดยไม่มีเนื้อสัตว์ หรือเพราะว่ามนุษย์ต้องใช้ความพากเพียรบากบั่นเพื่อความเจริญงอกงามต่อไป โดยไม่ต้องมีสัตว์อื่นเป็นเพื่อนร่วมโลกหรือร่วมบ้านเรือน ในแง่ของจิตใจ ปัญหาเช่นเดียวกันกับที่กล่าวมา ก็เป็นผลมาจากจิตใจของผู้นำรัฐที่กำลังพยายามกำจัดผู้นำที่อ่อนแอกว่า หรือผู้แข็งแรงกว่า กำลังกำจัดผู้ที่อ่อนแอกว่า มันเป็นกฎของความป่าเถื่อน หรือกฎเพื่อความอยู่รอดของผู้ที่แข็งแรงที่สุดในด้านร่างกาย ด้านพลังทางเคมี และ ชีวภาพ แต่ปราศจากคุณธรรม

สำหรับศีลข้ออื่นๆ ที่พระพุทธองค์ทรงวางไว้ คือการงดเว้นจากการร่วมประเวณีกับหญิงหรือชายอื่นที่มิใช่สามีหรือภรรยาของตน การงดเว้นจากการพูดปด และการงดเว้นจากการดื่มสุราและเมรัย หรือสิ่งเสพติด กลายเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับคุณค่าทางศีลธรรมของสังคม ศีลห้าจึงกลายเป็นวิถีทางแห่งการดำเนินชีวิตสำหรับมนุษย์ทุกคนในสังคมปัจจุบันและอนาคต มนุษย์ซึ่งเป็นสัตว์สังคมที่มีเหตุผล ก็จำเป็นจะต้องละทิ้งวิถีชีวิตแบบดึกดำบรรพ์ อันเป็นวิถีชีวิตที่ปราศจากศีลธรรมของมนุษย์ป่าเถื่อน ที่ไม่รู้จักผิดชอบชั่วดี ไม่รู้จักเหตุไม่รู้จักผล หันมาดำเนินชีวิตแบบปรองดองสามัคคีในสังคมที่มีมีศีลห้าเป็นวิถีชีวิต หลายคนในสังคมเริ่มยอมรับและปรับตัวให้เข้ากับวิถีชีวิตแบบมีศีลได้เร็วกว่าอีกหลายคน แต่หลายคนก็สามารถรับได้บางส่วน ในขณะที่หลายคนสามารถรับได้ทั้งหมด แต่ก็พอจะมองเห็นว่ามนุษยชาติจะรับเอาวิถีชีวิตแบบพุทธมาใช้กันทั่วไป สังคมปัจจุบันกำลังต้องการวิถีชีวิตเช่นนั้นอยู่แล้ว แม้ว่าจะไม่ได้อยู่ภายใต้ชื่อว่า “พระพุทธศาสนา” แต่ก็ได้ปฏิบัติเสมือนวิถีทางแห่งศีลธรรม ของการดำเนินชีวิตที่ประเสริฐและถูกต้องที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแสดงไว้

สิ่งที่พระองค์ปรารถนาอย่างแท้จริงก็คืออยากให้สัตว์มีชีวิตทุกชนิดมีความสุข มนุษย์เป็นสัตว์โลกประเภทหนึ่งที่ถึงเวลาแล้วที่จะได้เปลี่ยนเป็นสัตว์ศีลธรรม มีความสนใจในเพื่อนสัตว์ที่มีชีวิตด้วยกัน จิตใจของเขากำลังเจริญงอกงาม สังเกตเห็นได้จากการที่ทุกชาติกำลังพูดถึงสันติภาพ และมนุษย์แต่ละคนก็ปรารถนาสันติสุขสำหรับตัวเองด้วยหัวใจ ปัญหาอยู่ที่ว่าคนอื่นๆ รอบตัวเขาที่อยู่ใกล้หรือไกลเป็นอย่างไร ผู้นำประเทศทั้งหลายต่างกู่ก้องร้องเรียกสันติภาพตามนโยบายที่เขาวาดไว้ แต่ถ้าไม่มีการปลูกฝังคุณธรรมดังกล่าวขึ้นในจิตใจของแต่ละคนในสังคม ก็จะไม่มีบุคคลใด หรือชาติใดหวังที่จะพบกับสันติภาพในชุมชนของเขาได้ ไม่ว่าจะเป็นภายในรั้วบ้านตัวเองหรือนอกบ้าน นับเป็นสัญญาณแห่งความสุขใจ ที่จะได้เห็นคุณค่าแห่งความเข้าใจนี้ เจริญงอกงามขึ้นในจิตใจของประชาชน ผู้ที่ได้เคยต่อสู้กับสงครามนองเลือด ที่โหดร้ายที่สุดมาแล้ว และชาติต่างๆ ที่ได้รับอาวุธร้ายแรง ที่มีอำนาจทำลายล้างหมู่ชนอย่างรุนแรงที่สุด เมื่อเกิดความเข้าใจดังนี้แล้ว คุณธรรมอื่นๆ อย่างเช่นเมตตา (loving kindness) กรุณา (compassion) มุทิตา (joy in happiness of others) อุเบกขา (a mind full of equanimity) ก็จะเจริญงอกงามขึ้นด้วย มนุษย์ก็จะได้ชื่อว่าเป็นพรหมผู้ยิ่งใหญ่ มีสันติสุข และมีสันติภาพแท้จริง ก็ต่อเมื่อมนุษย์ได้ปลูกฝัง คุณธรรมทั้งหลายเหล่านี้ และได้ปฏิบัติคุณธรรมเหล่านี้อย่างบริบูรณ์แล้ว มนุษย์ก็จะได้ชื่อว่าได้รู้จักความสุขทางใจที่แท้จริงทั้งในโลกนี้และโลกหน้าเสียที

อาจมีผู้ถามคำถามว่า เราจะมามัวเป็นทุกข์เดือดร้อนอยู่ทำไม ในเมื่อคนเราจะต้องจบชีวิต เมื่อร่างกายของเราจะต้องแตกสลายตายจากโลกนี้ไป หรือจะพูดสั้น ๆ ว่า เราจะมัวมาคิดถึงความทุกข์อยู่ทำไม ตายแล้วก็ไปอยู่ในโลกหน้า แล้วโลกหน้าเป็นอย่างไร ทุกคนคงตอบได้ว่าอาจตกนรกไปอยู่ ในอเวจี หรือไม่ก็ขึ้นสวรรค์ ไปอยู่บนวิมานชั้นฟ้า แต่ในพระพุทธศาสนาคำตอบมิได้สิ้นสุดเพียงแค่นั้น เพราะคนเราไม่ได้สิ้นภพสิ้นชาติที่การตาย แต่จะต้องไปเกิดอีกตราบเท่าที่เขายังไม่บรรลุพระนิพพาน อันเป็นสภาพของชีวิตสมบูรณ์ เป็นสภาพที่จิตหลุดพ้น จากกิเลสคือราคะ โทสะ และโมหะ จิตใจบริสุทธิ์สะอาดปราศจากทุกข์ เป็นบรมสุขชั่วนิรันต์

พระนิพพานนี้ บุคคลอาจบรรลุหรือเข้าถึงได้ในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่ในโลกนี้ ถ้าเขาได้ฝึกอบรมจิตตามพุทธวิธีไปที่ละขั้นจนจิตสอาดบริสุทธิ์หมดจดผ่องใสไร้มลทิน และเขาก็จะตัดภพตัดชาติ ไม่กลับมาเวียนว่ายตายเกิดอีก ถามว่า เรื่องนี้จะเป็นไปได้อย่างไร จะดำเนินการหรือปฏิบัติการอย่างไร อย่าลืมว่า การกระทำของคนเรานั้นมีทั้งคนดีทั้งคนเลว มีทั้งที่ประกอบกรรมดีมีทั้งที่ประกอบกรรมชั่ว จิตใจอาจพัฒนาได้แต่บางคนไม่ยอมพัฒนาเลย การบรรลุธรรมอาจทำได้เร็ว อาจทำได้ช้า เราตายแล้วเกิด เกิดแล้วตายต่อเนื่องกันไปเป็นลูกโซ่ อาจเกิดเป็นมนุษย์หรือเป็นสัตว์เดียรฉาน หรือเป็นเทวดา แล้วแต่กรรมที่ได้ทำไว้ การสืบต่อของชีวจิตหรือของร่างกาย เป็นไปตามแรงของกรรมที่สร้างไว้ ในระหว่างภพชาติ จิตอาจได้รับการอบรมขัดเกลา จนกิเลสเบาบาง หมดมลทินบริสุทธิ์ สะอาดและสามารถบรรลุพระนิพพานได้ดังกล่าว

ตามที่ได้กล่าวมาแล้วว่า การเกิด แก่ เจ็บ ตาย แล้วเกิดอีก เป็นไปอย่างต่อเนื่องทั้งในภพนี้และภพอื่นๆ โดยกระบวนการสืบต่อหรือแรงขับเคลื่อนของจิต ซึ่งเป็นไปตามแรงกรรมที่บุคคลผู้นั้นได้ทำไว้ กระบวนการนี้มีอธิบายไว้ในพระพุทธศาสนา เรื่องหลักกรรมและการเกิดใหม่ การเกิดจะมีต่อเนื่องไปจนกว่ากรรมที่จะช่วยพยุงหรือประคองความสืบต่อของผลกรรมแต่ละชนิดจะหยุดลง เมื่อหยุดการเกิดได้การแก่ การเจ็บ การตาย ก็ย่อมไม่มี ทำให้ความทุกข์เพราะเกิดแก่เจ็บตายหมดสิ้นไปด้วย คงมีแต่ความสุขอย่างสมบูรณ์ที่พระพุทธศาสนาเรียกว่า “ พระนิพพาน” (Nibbana) วิถีชีวิตแบบที่ได้กล่าวมานี้สามารถปฏิบัติได้ในชีวิตนี้ในสังคมทั้งที่ก้าวหน้าแล้ว และยังไม่ก้าวหน้าเลยก็ได้เช่นเดียวกัน แต่ตัณหาความยากที่จะมีภพชาติไม่สามารถจะนำผู้ใด ให้บรรลุถึงความสุขสูงสุดนี้ได้ บุคคลจึงต้องหยุดตัณหา การอยากมีภพมีชาติ ซึ่งถือว่าเป็นเป้าหมายและวัตถุประสงค์สูงสุดของชาวพุทธทุกคนที่ปฏิบัติตามพระธรรมวินัยเพื่อประสงค์พระนิพพาน อันเป็นเป้าหมายที่ทุกคนสามารถบรรลุถึง ด้วยการทำให้ ประจักษุด้วยตนเอง

สำหรับชาวตะวันตกโดยเฉพาะ มักจะเผชิญกับปัญหาที่ไม่คุ้นเคยมาก่อน ทั้งปรัชญาชีวิตและศาสนาที่นับถือก็สอนต่างกัน แนวความคิดเรื่องชีวิตหลังตาย ที่ว่าตายแล้วเกิดใหม่ได้รูปแบบของชีวิตเป็นต่างๆ นานา ทำให้เขาคิดว่าจะเป็นไปได้อย่างไร แต่ปัจจุบันชาวตะวันตกทั้งที่เป็นนักคิด และประชาชนทั่วไปมีความรู้ความเข้าใจดีกว่าแต่ก่อน เขารู้ว่าคำสอนของพระพุทธศาสนา ไม่ใช่เป็นสิ่งที่เป็นไม่ได้ เหตุการณ์บางอย่างที่เกิดขึ้น รวมถึงเคราะห์ร้ายบางครั้งในชีวิต ไม่สามารถอธิบายได้นอกจากความเชื่อตามหลักพระพุทธศาสนา ความสามารถหรือเชาวน์ปัญญาของเด็ก ในขณะที่มีอายุน้อยอยู่ ก็ไม่สามรถจะอธิบายได้เช่นเดียวกัน จนกระทั่งได้ใช้หลักการถ่ายทอดพันธุกรรมเท่านั้น จึงสามารถอธิบายได้ การจำอดีตหรือการระลึกชาติได้ของเด็กบางคน ทำให้เกิดปัญหาที่พอจะหาคำอธิบายได้โดยอาศัยหลักการตายแล้วเกิดใหม่ นักจิตวิทยาระบบประสาท กำลังศึกษาหาความจริงของปรากฏการณ์นี้ และจำนวนของกรณีการศึกษาเรื่องนี้ ที่บันทึกไว้ก็มีจำนวนมากขึ้น แน่นอนที่เดียว เรื่องนี้ก็มีสอนไว้ในพระพุทธศาสนา ความรู้หรือ ญาณที่ระลึกชาติหรือภพในอดีตได้ (ปุพฺเพนิวาสานุสสติญาณ) สามารถบรรลุได้ ในระหว่างขั้นที่สามของการทำสมาธิของผู้ได้อภิญญาห้า ที่อธิบายมานี้ผู้ที่เคยเห็นว่ายากที่จะเชื่อ หรือเข้าใจได้ก็ได้พบว่ามีหลักฐานที่จะเชื่อว่า การตายแล้วเกิดใหม่นั้นมีทางเป็นไปได้

ถามว่า หลักคำสอนเรื่องการตายแล้วเกิด มีหลักสำคัญอย่างไร แน่นอน ตอบได้ว่า แรงกรรมที่แฝงซึมซับอยู่ในจิต ไม่ว่าจะเป็นกรรมดี หรือกรรมชั่ว จะถูกเก็บเอาไว้ในจิต เป็นพลังที่จะไปเกิดใหม่ และเป็นตัวกำกับการเชื่อมต่อของวงจรชีวิต แรงกรรมไม่ใช่สมการคณิตศาสตร์ ที่ความดีและความชั่วจะถูกยกเลิก เหมือนเครื่องหมายบวกหรือเครื่องหมายลบ แล้วปล่อยให้จำนวนเงินเป็นเครื่องแสดงหนี้หรือเงินคงเหลือในบัญชี แรงกรรมดีที่แฝงหรือจิตเก็บสะสมไว้ วันหนึ่งข้างหน้า จะส่งผลให้ได้รับรางวัลอันเป็นความสุข ความพึงพอใจ ในทำนองเดียวกัน กรรมชั่วที่จิตเก็บสะสมไว้เป็นพลังแฝงอยู่ในจิต ก็จะทำให้ผู้ทำได้รับผลเป็นความทุกข์เดือดร้อนหรือทรมาน การถ่ายทอดพลังกรรมทำได้โดยมีจิตเป็นตัวนำหรือเป็นสื่อ มิใช่โดยผ่านร่ายกาย กระบวนการทำงานของจิตนั้น เปรียบได้กับพลังงานไฟฟ้าในกระบวนการของเครื่องมือไฟฟ้า พลังงานกรรมก็จะผลิตพลังงานโดยตัวของมันเอง เหมือนกับพลังงานไฟฟ้า หรือเสียงของวิทยุหรือคลื่นของแสง ในที่นี้คลื่นเสียงโดยเฉพาะ หรือรังสีที่แท้จริงของแสงที่มีพลังแฝงในตัวของมันเองสำหรับการผลิตพลังของมันเองซ้ำๆ หากการปรับที่เหมาะสมอยู่ในตำแหน่งที่ถูกต้องที่จะรับมันได้ บางทีพลังงานของกรรมในระหว่างการทำงานอาจอธิบายได้โดยใช้ภาษาธรรมดาง่ายๆ สมการตัวสุดท้ายก็ลงเอยเหมือนกันกับพลังกรรม ซึ่งผลิตผลคือสัตว์มีชีวิตคนใหม่ อันเป็นผลของกรรมในระหว่างสภาวะของการสืบต่อชีวิต แล้วอัตตลักษณะ หรือสิ่งแสดงว่าเป็นคนเดิม จะอธิบายได้ว่าเป็นมาอย่างไร

นี้คือปัญหาที่จะต้องหาคำตอบให้พบ คฤหัสผู้ครองเรือนรู้สึกว่าจะยากกว่าบรรพชิต ที่จะเข้าใจเรื่องราวเหล่านี้ ส่วนปุถุชนทั่วไปในโลกที่กำลังพัฒนาและที่ด้อยพัฒนาก็ยิ่งหนักเข้าไปอีก คือไม่ยอมเชื่อว่าเรื่องนี้จะเป็นไปได้ จึงจำเป็นจะต้องกล่าวว่า เรื่องเหล่านี้เป็นเพียงความเห็นทางปรัชญา เป็นคำสอนทางศาสนาที่ถูกนำมาถกเถียง นำมาอธิปราย และวิภาควิจารณ์ คำอธิบายสิ่งง่าย ๆ ธรรมดาๆ บางอย่าง ก็ไม่สามารถจะทำได้ ถ้าผู้อธิบายไม่ได้ตรัสรู้หรือได้ประสบมาด้วยตัวเอง แสงสว่างเป็นสิ่งที่อธิบายได้ง่ายสำหรับคนตาดี แต่สำหรับคนตาบอด ก็ดูเหมือนว่าจะเป็นไปไม่ได้ที่จะบอกว่าแสงสว่างเป็นอย่างไร คนสามารถบรรยายทางและวิธีที่จะไปให้ถึงสถานที่แห่งหนึ่ง และก็สามารถอธิบายว่าสถานที่แห่งนั้นเป็นอย่างไรถ้าเขาได้ไปที่นั่นด้วยตัวเองของเขาเอง แต่ไม่มีใครสามารถจะรู้ซึ้ง หรือรู้จักสถานที่นั้นได้อย่างละเอียดถูกต้อง ถ้าเขาไม่ได้ไปเห็นสถานที่นั้นด้วยตนเอง ในทำนองเดียวกัน เรื่องเหล่านั้น ผู้ศึกษาสามารถนำไปปฏิบัติ จนถึงขั้นรู้ได้แจ่มชัดด้วยตนเอง พระพุทธศาสนาได้กล่าวถึง ทางอันประเสริฐที่สมเด็จพระสัมพุทธเจ้าได้ทรง แสดงไว้ และทางอันประเสริฐดังกล่าวได้ถูกนำมาอธิบายขยายความไว้อย่างละเอียดถี่ถ้วนโดยพระอหรันต์สาวกของพระองค์ ซึ่งทุกคนสามารถปฏิบัติตามด้วยตนเอง ไม่มีใครสามารถปฏิบัติแทนใครได้ เมื่อท่านได้ปฏิบัติตามทางนั้น พัฒนาจิตของท่านให้บริสุทธิ์ สะอาด สว่าง และสงบ ท่านจะพบพระนิพพานได้โดย ไม่ผิดหวังแน่นอน

********