หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน พฤศจิกายน 44

ธรรมจักษุ ประจำเดือนพฤศจิกายน 2544

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน พฤศจิกายน 44

หลังปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน พฤศจิกายน 44

หนึ่งในคอลัมน์ของธรรมจักษุ

เรื่อง
“สถานภาพของสตรีในพุทธศาสนา”

โดย......พิพัฒน์ บุญยง

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ฉบับเดือน พฤศจิกายน 2544

พิพัฒน์ บุญยง เรียบเรียงจาก

ข้อเขียนของ Dr. K. Sri dhamnananda

เรื่อง Status of woman in Buddhism

สถานภาพของสตรีในพุทธศาสนา (ตอน 1)

สถานะภาพของสตรีในสังคม ได้ถูกแบ่งแยกไม่ให้มีความเสมอภาคกับบุรุษตลอดมาแต่โบราณ ทั้งนี้เพราะความลำเอียงขาดเหตุผลและอคติของคำสอนในหลายลัทธิศาสนา ดังนั้นจึงไม่ต้องสงสัยเลยว่า การเลือกปฏิบัติต่อสตรีจึงเป็นของธรรมดาสามัญในทุกสังคมมนุษย์ การแบ่งแยก และอุปสัคต่างๆ ที่ผู้หญิงต้องเผชิญ จึงคล้ายคลึงกันในที่ทุกแห่งหน ไม่ว่าจะในสังคมอาฟริกัน สังคมอเมริกัน หรือแม้แต่ในสังคมของคนยุโรป จึงถือได้ว่าสตรีได้ถูกสังคมตัดสิทธิต่างๆ ในสังคมอย่างชนิดที่จะหาทางแก้ไขได้โดยยาก เพราะเป็นเรื่องที่มีรากฐานหยั่งลึกอยู่ในสังคม ทั้งนี้เพราะความอคติของศาสนาที่มีมาแต่เดิม ดังนั้น ความคิดที่ว่าสตรีเป็นเพศที่ไร้ความสามารถในทางนิตินัยจึงถูกฝังลึกในสังคม ถือผู้หญิงเป็นสัญญาลักษณ์แห่งความเย้ายวน เพราะฉะนั้น สตรีจึงถูกศาสนาต่างๆของโลกห้ามไม่ให้เกี่ยวข้องไว้อย่างถาวรตลอดมา

ความลำเอียงหรืออคติของสังคม บางที่ก็ตั้งอยู่บนฐานของความเชื่อเรื่องอภินิหาร หรือนิยายปรำปรา โบราณเล่าไว้ว่า ผู้ชายหรือบุรุษเพศเป็นโอรสของพระผู้เป็นเจ้า แต่ก็เป็นเรื่องแปลกที่นิยายโบราณเหล่านั้นไม่เคยกล่าวถึงเลยว่าสตรีเป็นพระธิดาของพระผู้เป็นเจ้า

ในบรรดากลุ่มคนที่เชื่อเรื่องวิญญาณ มีคนจำนวนไม่น้อยที่ถือว่าวิญญาณมีอยู่เฉพาะคนที่เป็นชาย แต่ไม่มีวิญญาณในคนที่เป็นหญิง ผู้ที่กล่าวอ้างว่าผู้หญิงมีวิญญาณจะไม่รับรองว่าวิญญาณของผู้หญิงจะหาที่ผุดที่เกิดได้หลังจากที่หล่อนตายไปแล้ว ความเชื่อเหล่านี้ถือว่าเป็นความเชื่อที่แปลกประหลาด ซึ่งแสดงให้เห็นธรรมชาติของความไม่เป็นธรรมในการเลือกปฏิบัติต่อสตรี ซึ่งการแบ่งแยกในลักษณะนี้ก็มีอยู่ทั่วไปในโลก

ผู้หญิงเป็นเพศที่ได้รับการตราบาปว่ามีคุณสมบัติที่เลวร้ายที่สุดในมวลมนุษยชาติ สตรีถูกถือว่าเป็นแหล่งกำเนินของความชั่วร้ายทั้งหมดในโลก จนกระทั่งได้รับการตราว่าเป็นตัวนำเคราะห์ร้ายมาสู่ผู้ชายทั้งในโลกนี้ และโลกหน้า

ลัทธิศาสนาหลายศาสนา ประกาศห้ามผู้หญิงไม่ให้เข้าร่วมพิธีกรรมบางอย่าง อย่างเคร่งครัดเพียงเพราะว่าเขาเป็นผู้หญิง ในสมัยก่อนผู้หญิงถูกห้ามไม่ให้อ่านคัมภีร์ทางศาสนาโดยเด็ดขาด บทลงโทษสำหรับผู้หญิงที่ฝ่าฝืน ก็คือจะถูกตัดลิ้นทิ้ง นอกจากนั้น ผู้หญิงโดยทั่วไปจะรู้สึกท้อแท้ และหวาดกลัว ไม่กล้าเข้าไปภายในโรงสวด หรือสถานที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา แม้หากพวกเขาได้รับอนุญาตให้เข้าร่วมประกอบพิธีทางศาสนา การเข้าร่วมพิธีนั้นก็เฉพาะพิธีกรรมที่ประกอบขึ้นในบ้านของตัวเอง ในฐานะเป็นเจ้าของบ้านที่จัดพิธีกรรมทางศาสนา ในปัจจุบันแม้ว่าอุปสรรคขัดขวาง เหล่านั้นจะถูกขจัดไปแล้วก็ตาม สิ่งกีดขวางและอุปสรรคในแง่ของการยกระดับทางด้านศีลธรรม และทางด้านจิตวิญญาณของความเป็นหญิง ก็ยังคงมีอยู่ในหลายระดับ

มองในแง่ของประวัติศาสตร์ ท่าทีของสังคมที่มีต่อผู้หญิง สามารถมองหาร่องรอยย้อนหลังกลับไปจนถึงยุคก่อนที่จะมีพระพุทธศาสนา ในยุคต้นของวรรณคดีพระเวทตัวอย่างหาพบได้ในคัมภีร์ฤคเวท (Rigveda) มีประจักษ์พยานชี้ให้เห็นถึงเกียรติยศ และความยกย่องนับถือภายในบ้านเรือนของพวกเขาเอง มองในแง่มุมของศาสนา ผู้หญิงก็มีโอกาสที่เข้าถึงความรู้ที่ถือว่าสูงสุด คือพระพรหมได้เหมือนกัน แต่ถึงอย่างไรก็ตามท่าทีที่จะได้รับอิสระเสรีนี้ ก็เปลี่ยนไปเมื่อกาลเวลาผ่านไป ทั้งนี้ก็เนื่องมาจากอิทธิพลและการมีอำนาจเหนือของวรรณะพระในศาสนาพราหมณ์ อันเป็นกลอุบายของพระที่จะหาประโยชน์ให้แก่พวกตน และในสมัยนั้น พระคัมภีร์ในศาสนาพราหมณ์ ก็ได้รับการตีความหมายใหม่ ว่าผู้หญิงเป็นเพศที่ต่ำต้อยกว่าผู้ชาย ทั้งทางร่างกายและจิตใจ

การแบ่งแยกระหว่างชายกับหญิง นี้เห็นได้ชัดแล้วในสังคม ตั้งแต่สังคมครอบครัวไปจนถึงสังคมเมือง โดยเฉพาะสังคมของเผ่าชน สังคมของลัทธิ ศาสนาต่างๆ ซึ่งในแต่ละสังคมดังกล่าวล้วนมองว่าผู้หญิงเป็นเพศที่ต่ำต้อย ตัวอย่างที่มองเห็นชัดเจน คือผู้หญิงถูกมองว่าเป็นเพียงสมบัติ หรือวัตถุที่มีชีวิต ฐานะของผู้หญิงในเรือนขึ้นอยู่กับความใคร่หรือความปรารถนาของสามี หล่อนไม่เพียงแต่ต้องทำงานจิปาถะในบ้านแล้ว ยังต้องเลี้ยงดูครอบครัวอีกต่างหาก ตัวอย่างที่เห็นชัดก็คือ พราหมณ์ผู้ชายมักจะแต่งงานและอยู่กินกับภรรยาของเขา แม้กระนั้นยังถือว่า อาหารที่ภรรยาหุงหาเตรียมให้นั้น ไม่บริสุทธิ์และไม่เหมาะที่สามีจะรับประทาน จากเหตุการณ์ดังนี้เอง จึงมีนิยายเล่าว่า บรรดาผู้หญิงล้วนถูกประณามว่า เป็นตัวบาป เป็นตัวแห่งความชั่วร้าย ถึงกับมีการคิดกันว่ามีทางเดียวที่จะเก็บพวกหล่อนให้พ้นจากความยุ่งยาก ก็คือ ทำให้พวกผู้หญิงรับหน้าที่ความเป็นแม่ และให้ทำงานบ้านต่างๆ อย่างเดียว โดยไม่ให้มีเวลาพัก

มีการเชื่ออย่างหนักแน่นว่า จะต้องมีลูกชายคนหนึ่งไว้สืบต่อวงศ์สกุล และกระทำพิธีรับช่วงบรรพบุรุษ ความเชื่อที่เป็นประเพณีสืบต่อกันมาว่า ลูกชายเท่านั้นที่สามารถประกอบพิธีกรรมเช่นนั้น ซึ่งจะนำมาซึ่งความสุขและความมั่นคงมาสู่พ่อและปู่ หลังจากที่ท่านทั้ง 2 ได้ถึงแก่ชีวิตแล้ว หรือมิฉะนั้น ก็เชื่อกันว่า ผู้ที่ล่วงลับไปแล้วจะกลายเป็นผีกลับมาก่อกวนครอบครัวไม่ให้มีความสงบสุข เพราะฉะนั้น ความสามารถที่จะให้บุตรชาย จึงเป็นสิ่งสำคัญมากสำหรับผู้หญิงที่แต่งงาน แต่ตรงกันข้ามหากผู้หญิงที่แต่งงานแล้ว ไม่สามารถมีบุตร หรือถ้าหล่อนล้มเหลวในการให้ทายาทเพศชาย ผู้หญิงคนนั้นก็จะต้องถูกภรรยาคนที่สอง หรือสามเข้ามาแทนที่ หรือไม่ก็อาจจะถูกให้ออกไปจากบ้าน ถ้าจะมองในแง่ของความสำคัญ เกี่ยวกับการให้กำเนิดบุตรชายของหญิงที่แต่งงานแล้ว ก็เป็นที่รู้กันว่าชีวิตของหญิงที่แต่งงานแล้วไม่มีความแน่นอน ขึ้นอยู่กับว่าหล่อนสามารถให้บุตรชายได้หรือไม่ แต่นี้ก็ไม่ได้หมายความว่าชีวิตของผู้หญิงที่ไม่ได้แต่งงานมีความไม่แน่นอนน้อยกว่าพี่สาว หรือน้องสาวของหล่อนที่แต่งงานแล้ว เพราะฉะนั้น การแต่งงานจึงเป็นพิธีสำคัญ ดังนั้นหญิงสาวที่ไม่ได้แต่งงานจึงถูกสังคมเหยียดหยาม และตกเป็นเป้าของการวิภาควิจารณ์

ถ้าจะพูดในแง่ของจิตใจ ในด้านการปฏิบัติเกี่ยวกับศาสนาสถานที่ที่ครั้งหนึ่งผู้หญิงเคยนิยมชมชอบ ก็ถูกปฏิเสธไปอีก ด้วยเหตุนี้เอง เชื่อกันว่าผู้หญิงเป็นเพศที่ไม่สามารถไปสวรรค์ได้ด้วยบุญของหล่อนเอง ยิ่งกว่านั้น ยังถือว่าผู้หญิงไม่สามารถเข้าไปทำสักการะ บูชาในโบสถ์ โดยลำพังคนเดียวได้ และยังเชื่อกันว่าผู้หญิงจะไปสวรรค์ได้ก็โดยเชื่อฟังสามี โดยไม่มีข้อโต้แย้งหรือไต่ถามสามีเท่านั้น แม้ว่าสามีคนที่ว่านี้จะเป็นคนชั่ว คนเลวก็ตาม เป็นที่ยอมรับกันว่าอาหารที่สามีรับประทานแล้ว ก็จะเป็นอาหารที่เหมาะสำหรับผู้หญิงที่มีสามี ตัวอย่างที่กล่าวมานี้แสดงให้เห็นความไม่เท่าเทียมกันระหว่างผู้ชายกับผู้หญิงที่มีอยู่ในสังคมทั่วไป

แต่ในคำสอนของพระพุทธศาสนา อาจกล่าวได้ว่า มีการจำแนกแยกแยะความแตกต่างระหว่างสถานะภาพของผู้หญิงกับผู้ชายน้อยมาก ไม่ต้องสงสัยเลยว่า สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นศาสดาสอนศาสนาองค์แรกและองค์เดียวของโลก ที่ให้ผู้หญิงมีโอกาสเท่าเทียมกับผู้ชาย โดยไม่มีข้อผูกขาดในด้านของการพัฒนาจิต แม้ว่าในหลายโอกาส พระองค์จะทรงชี้ให้เห็นแนวโน้มทางธรรมชาติ และจุดอ่อนของผู้หญิงโดยทั่วไปก็ตาม แต่พระองค์ก็ให้เครดิตในด้านความสามารถและประสิทธิภาพของผู้หญิงด้วยเหมือนกัน พระองค์ทรงปูทางให้ผู้หญิงสามารถดำเนินชีวิตตามหลักศาสนาของพระองค์ได้อย่างเต็มที่ นี้ก็แสดงว่าผู้หญิงมีความสามารถเท่าเทียมกับผู้ชาย ในอันที่จะพัฒนาจิตให้สะอาดบริสุทธิ์ และบรรลุถึงความสุขแห่งพระนิพพานเช่นเดียวกับผู้ชาย ความจริงข้อนี้สามารถพิสูจน์ให้เห็นอย่างครบถ้วนสมบูรณ์ ว่าสตรีในพระพุทธศาสนามีสิทธิเสรีภาพเท่าเทียมกับบุรุษ โดยพยานหลักฐานชัดเจนจากชีวประวัติของพระเถรี (ภิกษุณีที่บวชนาน) หลายรูปในสมัยที่พระพุทธองค์ยังทรงดำรงพระชนม์อยู่

คำสอนขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ก่อให้เกิดการขจัดปัดเป่า และบรรเทาความเชื่อในเรื่องลึกลับหลายอย่าง รวมทั้งพิธีกรรมและลัทธิคำสอนที่ไร้ความหมายต่างๆ รวมทั้งพิธีฆ่าสัตว์บูชายัญ ให้หมดไปจากความเชื่อถือของประชาชน เมื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงเปิดเผยวัฎฏจักรแห่งความจริงของชีวิตและความตาย ทรงอธิบายปรากฏการณ์ธรรมชาติที่ปกครองเอกภพและจักรวาล ซึ่งทำให้คนเหล่านั้นเริ่มเข้าใจความจริงของสิ่งทั้งหลาย การเข้าใจความจริงเหล่านี้เอง ส่งผลทำให้คนทั้งหลายมองให้เห็นถึงความอยุติธรรม และความลำเอียงของสังคมที่มีอยู่ทั่วไป ทำให้สตรีทั้งหลาย สามารถดำเนินชีวิตโดยมีสิทธิและเสรีภาพตามวิถีทางที่พระพุทธองค์ทรงวางไว้

แม้ว่าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จะได้ทรงยกระดับสถานะภาพของสตรีในสังคมขึ้น แต่พระองค์ก็ทรงชี้ให้เห็นความแตกต่างทางด้านสังคมจิตวิทยาระหว่างสตรีและบุรุษด้วย นี้แสดงให้เห็นว่าพระองค์เป็นผู้ที่ทรงเอาจริงเอาจังในด้านการดำเนินชีวิต คำแนะนำของพระองค์ที่ทรงแสดงไว้หลายแห่งที่เราพบ โดยการพิจารณาจากการแสดงธรรมของพระองค์ เป็นสิ่งสามารถนำไปปฏิบัติได้ ตัวอย่างมากมายเกี่ยวกับเรื่องนี้ได้ทรงบรรยายไว้อย่างชัดแจ้งในพระไตรปิฎก อังคุตรนิกาย และสังยุตนิกาย ซึ่งระบุว่าหน้าที่ของผู้ชายจะต้องศึกษาค้นคว้าหาความรู้อย่างไม่มีที่สิ้นสุด ผู้ชายจะต้องพัฒนาและหาความชำนาญในงานฝีมือของเขาเพื่อความมั่นคงสถาพร และจะต้องอุทิศตัวให้แก่การงาน ผู้ชายจะต้องเป็นคนที่สามารถหาวิธีที่จะรักษาและดำรงครอบครัว อีกประการหนึ่ง ในพระไตรปิฎกยังระบุไว้ด้วยว่า ผู้หญิงมีหน้าที่เป็นแม่บ้านดูแลความเป็นไปในบ้าน ดูแลสามี และดูแลรักษาทรัพย์ที่หามาได้

คัมภีร์อังคุตรนิกาย ยังมีคำแนะนำสั่งสอนที่มีค่ายิ่ง ซึ่งพระพุทธองค์ได้วางเอาไว้ให้หญิงสาว ก่อนแต่งงานได้สำเนียกศึกษาปฏิบัติ เนื่องจากพระองค์ได้มองเห็นความยุ่งยากที่จะเกิดขึ้น เมื่อมีสะใภ้เข้ามาอยู่ในบ้าน (ของสามี) สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงได้ทรงแนะนำหญิงสาวทั้งหลายว่า จะต้องให้ความเคารพ ยกย่อง นับถือพ่อผัว แม่ผัว โดยปฏิบัติรับใช้ท่าน เสมือนหนึ่งท่านเหล่านั้นเป็นบิดามารดาของตนเอง ทั้งยังแนะนำให้หญิงสาวที่จะแต่งงาน จะต้องให้เกียรติและให้ความนับถือญาติพี่น้อง และเพื่อนๆ ของสามี เพื่อว่าบรรยากาศภายในครอบครัวใหม่จะได้อบอุ่น และมีความผาสุกราบรื่น หญิงสาวจะได้รับการแนะนำสั่งสอนให้ศึกษา และให้ทำความเข้าใจนิสัยใจคอของสามี และหาทางให้รู้ว่าสามีของตัวเองมีกิจกรรม หรือประกอบธุรกิจการงานอะไร รวมทั้งให้รู้เอกลักษณ์ประจำตัว และนิสัยใจคอของสามี นอกจากนั้นหญิงสาวต้องรู้จักทำตัวให้เป็นประโยชน์ ให้ความร่วมมือ ตลอดเวลาที่ไปอยู่บ้านของสามี หญิงสาวควรเป็นคนสุภาพ ใจดี มีความระมัดระวังในการเอาใจใส่ดูแลคนรับใช้ ที่สำคัญหญิงสาวจะต้องเป็นผู้ปกปักรักษาทรัพย์สมบัติที่สามีหามาได้ และจะต้องดูแลว่า รายจ่ายทั้งหลายภายในครอบครัวเรือนต้องเป็นไปอย่างประหยัด ที่ว่ามาทั้งหมดเป็นคำสอนโดยเฉพาะสำหรับสตรี อันเป็นคำแนะนำที่ทรงคุณค่าตลอดกาล ที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสอนไว้โดยเฉพาะสำหรับสุภาพสตรี

สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ทรงเห็นความสำคัญว่า ความผาสุก และความกลมเกลียวปรองดองกันในครอบครัวนั้น ผู้หญิงเป็นฝ่ายให้หลักประกันได้ดี ดังนั้นคำสอนของพระองค์ เกี่ยวกับบทบาทของผู้หญิงในชีวิตการแต่งงานจึงเป็นสัจธรรมที่สามารถนำไปปฏิบัติได้ พระองค์ทรงวางรายละเอียดเป็นข้อๆ เกี่ยวกับคุณภาพประจำวันไว้มากมาย ที่ผู้หญิงควรหรือไม่ควรจะนำไปประพฤติปฏิบัติ ในหลายโอกาส สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงแนะนำว่า ภรรยา :-

1. ไม่ควรคิดในแง่ร้ายต่อสามี

2. ไม่ควรเป็นคนโหดร้าย หยาบกระด้าง หรือทำยะโสโอหังต่อสามี

3. ไม่พึงเป็นคนสุรุ่ยสุร่าย ควรเป็นคนมีนิสัยประหยัด มัธยัส อดออม และดำรงชีพตามสมควรแก่อัตถภาพ

4. ควรป้องกันรักษาสมบัติสิ่งที่สามีหามาได้ด้วยความยากลำบากอย่างสุดความสามารถ

5. ควรบำเพ็ญตนเป็นคนดี มีศีลธรรม เป็นคนบริสุทธิ์ทั้งใจ และกาย

6. ควรเป็นคนซื่อสัตย์ สุจริต ไม่คิดคด ทรยศสามีในทางชู้สาว

7. ควรเป็นคนมีวาจาอ่อนโยน อ่อนหวาน มีความประพฤติสุภาพเรียบร้อย

8. ควรเป็นคนใจดี มีเมตตา กรุณา ขยันขันแข็ง และความเพียรพยายาม

9. ควรเป็นคนมีความคิดรอบคอบ มีความสงสาร เห็นอกเห็นใจสามี ควรมีเจตนคติในอันที่จะเป็นแม่ที่รักและปกป้องลูกที่จะเกิดมา

10. ควรเป็นคนสุภาพอ่อนโยน และน่าเคารพนับถือ

11. ควรเป็นคนอารมณ์เย็น สงบเสงี่ยม และมีความเข้าใจผู้อื่น ปฏิบัติรับใช้ไม่เพียงแต่ในฐานะของภรรยา แต่เป็นเพื่อนและเป็นคู่ชีวิตแนะนำชี้ทางแก่สามีเมื่อถึงคราวจำเป็น และคับขัน

ในสมัยที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ยังดำรงพระชนม์อยู่ ก็ยังมีนักสอนศาสนาอื่นๆ ได้พูดถึงหน้าที่ และความผูกพันระหว่างภรรยากับสามีด้วยเช่นเดียวกัน ท่านเหล่านั้นเน้นว่า หน้าที่ของภริยาโดยเฉพาะ ก็คือ ให้ทายาทแก่สามี และให้บริการสามีอย่างซื่อสัตย์ พร้อมทั้งให้ความสุขฉันสามีภรรยา หลักคำสอนประเภทเดียวกันนี้ ก็มีสอนในลัทธิขงจื้อด้วยเหมือนกัน ถึงอย่างไรก็ตามแม้ว่าหน้าที่ของภริยาต่อสามีจะมีสอนไว้ในหลักวินัยของขงจื้อก็ตาม แต่หลักนั้นก็ไม่ได้เน้นหน้าที่และข้อผูกพันของสามีต่อภริยาแต่อย่างใด คำสอนของพระพุทธเจ้าก็มิได้เป็นการลำเอียงต่อสามี ในสิงคาโลวาทสูตร สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ทรงตรัสไว้อย่างชัดเจนถึงหน้าที่ของสามีต่อภริยา และหน้าที่ของภริยาจะต้องปฏิบัติต่อสามี ในฝ่ายสามีก็ควรจะเป็นคนซื่อสัตย์จงรักภักดี และไม่ดูถูกเหยียดหยามภรรยา เป็นหน้าที่ของสามีที่จะต้องมอบความเป็นใหญ่ให้ภรรยาของเขา พร้อมทั้งจัดหาเครื่องประดับให้แก่ภรรยาเป็นครั้งคราวตามโอกาส ดังนั้น เราจึงสามารถมองเห็นท่าทีที่ปราศจากการลำเอียงที่พระพุทธเจ้า ทรงแสดงไว้ทั้งต่อบุรุษ และสตรี

(โปรดอ่านต่อฉบับหน้า)

********