หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน กันยายน 44

ธรรมจักษุ ประจำเดือนกันยายน 2544

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน กันยายน 44

หลังปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน กันยายน 44

หนึ่งในคอลัมน์ของธรรมจักษุ

เรื่อง
“ทำไมจึงต้องสมาธิ (2)ิ”

โดย......พิพัฒน์ บุญยง

ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ฉบับเดือน กันยายน 2544

ทำไมจึงต้องสมาธิ (2)

พิพัฒน์ บุญยง เรียบเรียงจากข้อเขียนของ

ท่าน Bhikkhu Piyananda

เรื่อง Why Meditation

ต่างคน ต่างเรียนรู้ ด้วยการฝึกสมาธิ Each person learns about life through personal meditation practice.

ในตอนนี้ขออธิบาย “สมาธิ” คืออะไรเพิ่มเติม อย่างง่ายๆ และสั้นๆ สมาธิ คือการตั้งสติกำหนดจิตให้รวมอยู่ ณ จุดเดียว ผู้สนใจในการปฏิบัติสมาธิ ต้องเรียนรู้วิธีที่จะรวบรวมจิต ซึ่งมีปกติคิดโน่นคิดนี่ เสาะส่ายไปเรื่อยไม่หยุดนิ่ง ให้มารวมเป็นหนึ่ง เป็นจิตดวงเดียว สงบ แน่วแน่ มั่นคงอยู่ ณ จุดเดียว เรียกว่า สมถสมาธิ (Concentration Meditation) หลังจากรวบรวมจิตให้เป็นหนึ่ง สงบ แน่วแน่ ดังนี้แล้ว ก็สามารถใช้จิตพิจารณาธรรมหรือเรื่องที่จะก่อ ให้เกิดปัญญาในลำดับต่อไป เรียกว่าวิปัสสนาสมาธิ หรือวิปัสสนากัมมัฎฐาน (Insigh Meditation)

สมถสมาธิ มีประโยชน์ในชีวิตประจำวันเป็นอันมาก ผู้ประสงค์จะใช้ประโยชน์จาก สมถสมาธิ ก็ควรรู้วิธีที่จะนำจิตที่เป็นสมถะนั้นมาประยุกต์ใช้ในวิถีชีวิตของท่าน และถ้าต้องการจะได้ประโยชน์จากวิปัสสนา ก็เช่นเดียวกันต้องรู้วิธีที่จะนำจิตที่บริบูรณ์ด้วยวิปัสสนาใช้ร่วมกับคัลลองของชีวิตท่าน สรุปว่า การดำเนินชีวิตโดยมี สมถะและวิปัสสนาเป็นพื้นฐาน ก็คือ การพัฒนา และการใช้จิตโดยมีสติ “รู้ตัวทั่วพร้อม” กำกับในประสบการณ์ และในเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในวิถีชีวิตประจำวันของท่าน

สมถสมาธิ เป็นวิธีการฝึกจิต สำหรับผู้ที่จะเจริญสมาธิขั้นสูงขึ้นไป คือวิปัสนาสมาธิ เกี่ยวข้องกับการทำให้จิตให้มีความเป็นหนึ่ง หรือ “เอกักคตา” ในภาษาบาลี หรือ “one-pointed mind” ในภาษาอังกฤษ ความเป็นหนึ่ง “คือสภาวะการรวมตัวของจิต ณ จุดเดียว” ซึ่งจิตที่รวมตัว ณ จุดเดียวนี้หมายความว่าอินทรีย์ทั้งหมด (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) และพลังจิตมารวมกันเป็นหนึ่ง และอยู่ภายใต้การควบคุมของพลังอำนาจของเจตน์จำนง (will power) และถูกบังคับ ให้ไปรวมกัน ณ จุดเดียว หรืออารมณ์เดียว จิตที่รวมตัวเป็นหนึ่งมีลักษณะนิ่งคงที่จดจ่อ อย่างที่เรียกว่า “ใจจดจ่อ” อยู่แต่ ณ จุดนั้น หรืออารมณ์นั้น (concentrated หรือ Unified mimd) ตรงกันข้ามกับจิตที่ว้าวุ่น วอกแวก ไขว้เขว (distracted หรือ scattered mind) จิตในลักษณะนี้จะมีพลัง ใช้พิจารณาให้เกิดปัญญารู้แจ้ง (Insight) เมื่อใช้พิจารณาสิ่งใด ก็สามารถที่จะรู้และเข้าใจ ธรรมชาติที่แท้จริงของสิ่งนั้นหรืออารมณ์นั้นอย่างแจ่มแจ้ง เพราะจิตที่สงบตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์เดียวนี้ สามารถปรับสภาพ จนกระทั่งพลังงานทั้งหมดของจิตมารวมกันเป็นหนึ่งแน่วแน่ มีพลังแรง

ถ้าจะถามว่าเพื่อวัตถุประสงค์อะไร? ตอบได้ว่า เพื่อจิตที่สงบนั้น (ซึ่งไม่ใช่เป็นการสงบแบบสิ้นสุดหมดสภาพ) แต่เป็นความสงบที่รู้ตัว และที่มีพลัง ไปใช้ในการพัฒนาเพื่อให้เกิดปัญญาหยั่งรู้ (insight) หรือพูดอีกอย่างหนึ่ง จิตที่สงบจำเป็นอย่างมากในการมองหรือสำรวจตัวเองให้ ลึกซึ้ง ซึ่งจะทำให้เข้าใจความจริงของตัวเอง และโลกอย่างทะลุปรุโปร่งอีกด้วย

การทำสมถะเป็นการฝึกจิตให้สามารถเข้าถึงขั้นต่าง ๆ ของกระบวนการทำสมาธิขั้นสูง ขึ้นไป อย่างเช่นการเข้าฌาณ หรือการได้ฌาณ การเข้าอภิญญา หรือการได้ “อภิญญา” อย่างไรก็ตาม การทำสมาธิให้เข้าถึงสภาวะขั้นสูง เช่นนั้น สุดที่ประชาชนส่วนใหญ่ที่มีวิถีชีวิต ชนิดต้องก้าวกระโดดโลดแล่นในโลกยุคใหม่จะเอื้อมถึง เพราะจิตใจของคนยุคนี้ แทบจะไม่มีเวลาหยุดนิ่ง กระโดดจากอดีตมาสู่ปัจจุบัน หันเข้าสู่อนาคต จากสถานที่หนึ่งไปสู่อีกสถานที่หนึ่ง จากเรื่องนี้ไปสู่เรื่องนั้น และเรื่องโน้นเรื่อยไป แทบไม่มีหยุดหย่อน คนพวกนี้จำเป็นต้องวุ่นวายใช้พลังจิตมากมายไปในเรื่องนั้นๆ แต่ถ้าสามารถฝึกการควบคุมพลังจิต ให้มีสมาธิแน่วแน่ไปในแต่ละเรื่องละที่ได้ เขาจะได้รับผลสำเร็จอย่างที่เรียกว่า “ยิ่งกว่าพอ” เสียอีก ไม่ว่าจะทำอะไรในชีวิตประจำวัน จะกำลังอ่านหนังสือ กำลังเดิน กำลังพักผ่อน หรือกำลังกล่าวสุนทรพจน์ ก็จงทำด้วยจิตใจที่มีความสงบเยือกเย็น ซึ่งถือว่าเป็นการทำด้วยใจจดจ่อ ต่องานหรือการกระทำแต่ละอย่าง เพราะฉะนั้น จงดึงใจให้มาอยู่ที่สิ่งที่ท่านกำลังทำ นี้คือ “วิถีชีวิตแบบพุทธ”

ถ้าท่านต้องการฝึกสมาธิ งานแรกที่จะทำคืองานค้นให้พบว่า สิ่งใด เรื่องอะไร เหมาะสำหรับอารมณ์ของท่าน เพราะต้องกำหนดจิตให้ยึดติด ณ สิ่งนั้น หรือเรื่องนั้น ในการทำสมาธิแบบพุทธนั้นมีอารมณ์สมาธิให้เลือกมาเป็นที่เกาะของจิตถึง 40 อย่าง แต่ไม่จำเป็นต้องใช้ทั้ง 40 อย่าง ให้เลือกเพียงอย่างเดียวที่เหมาะกับจิตของท่าน หากไม่มีครูฝึกที่จะเลือกให้ท่าน ก็จำเป็นต้องลองถูกลองผิดดูก่อนแล้วเลือกอย่างที่ท่านชอบเพียงอย่างเดียว ด้วยตัวของท่านเอง ต่อไปนี้จะเสนอหรือแนะแนวเลือก ขอใช้คำว่า “อารมณ์สมาธิ” ที่คิดว่าเหมาะสมเพื่อให้ท่านสามารถเลือกได้เองคือ :

อารมณ์สมาธิ จะต้องมีลักษณะเป็นกลาง ถ้ามันปลุกความรู้สึกของท่านให้เกิดราคะ เกิดความเกลียด ฯลฯ ท่านก็ไม่อาจทำใจให้สงบได้ นอกจากจะทำให้จิตใจของท่านกระสับกระส่าย ว้าวุ่น
อารมณ์สมาธิ สามารถจะใช้ได้ทั้งภายในกาย หรือสิ่งของนอกกายรอบๆ ตัวท่าน ตัวอย่างเช่น กำหนดลมหายใจเข้า- ออก กำหนดความมีเมตตา กรุณา ฯลฯ ที่ยกมานี้ถือว่าเป็นอารมณ์ภายใน อารมณ์ภายนอก ก็เช่น พระพุทธรูป แจกันดอกไม้ ภูเขา แสงสว่าง หรือเปลวเทียน ฯลฯ
อารมณ์สมาธิ จะต้องเป็นที่สบายใจ และใจรับได้ ถ้าใจไม่รับอารมณ์นั้น การจะทำใจให้สงบก็ยาก
จำไว้เสมอว่า อารมณ์ที่เหมาะกับท่านในเวลาหนึ่งอาจไม่เป็นที่ยอมรับของจิตในอีกเวลาหนึ่ง ตัวอย่างเช่น หลังจากที่คุณโกรธจัด ก็ยากที่จะใช้เมตตาเป็นอารมณ์สมาธิ ในเวลาเช่นนั้น อารมณ์ความโกรธก็อาจใช้เป็นอามรณ์สมาธิได้ดีกว่าอย่างอื่น

เมื่อเลือกอารมณ์สมาธิได้แล้ว งานต่อไปก็เพียงแต่พยายามควบคุมจิตให้ผูกติดกับอารมณ์นั้น เหมือนกับเอาวัวไปผูกไว้กับหลัก กุญแจที่จะฝึกสมาธิ ก็คือ พยายามรักษาใจให้ยึดติดอยู่กับอารมณ์นั้น โดยพยายามทำใจไม่ให้วอกแวกไปในอารมณ์อื่น โดยวิธีนี้ใจก็ค่อยๆ สงบอย่างช้าๆ และในที่สุดก็นิ่ง แน่วแน่ และสามารถผ่อนคลายได้

ต่อไปนี้เป็นวิธีฝึกทำสมถะสมาธิ ซึ่งท่านสมารถพัฒนาการทำใจให้สงบจนเป็น “แบบส่วนตัว” หรือส่วนหนึ่งของกิจกรรมประจำวันของท่าน

ขึ้นต้นด้วยการทำสมาธิ “แบบฝึกเพื่อสุขภาพ” (Health exercise) ในขณะที่ท่านกำลังเดิน เดินจงกรมหรือเดินไปไหนก็ตาม จงจำไว้ในใจว่า “เพื่อความสุข” “เพื่อสุขภาพ” และ “เพื่อความแข็งแรง” จงบริกรรม หรือพูดคำ 3 คำ นี้ซ้ำๆ จงทำจิตให้สงบ และส่งใจให้ติดอยู่กับคำ 3 คำนี้ จนกระทั่งรู้สึกว่า คำ 3 คำนี้ติดตัวอยู่ตลอดเวลา

สมาธิ “แบบฝึกการคิด” (Thinking exercise) ในขณะที่ท่านกำลังคิดเรื่องใดเรื่องหนึ่งอยู่ จงส่งใจไปกับเรื่องนั้น ให้ใจคิดอยู่แต่ในเรื่องนั้น ให้จิตอยู่แต่ในจุดรวมศูนย์ของเรื่องนั้น อย่าปล่อยใจให้ยินดีกับความคิดเรื่องอื่นภายนอก ที่ไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่ท่านกำลังคิดอยู่

สมาธิ “แบบฝึกหัดประจำวัน” (Daily routine exercise) เมื่อจะอ่านหนังสือ จงส่งใจพร้อมตาทั้งสองข้างให้อยู่ที่หนังสือ เมื่อจะกวาดบ้าน ก็ใส่ใจไว้ที่การกวาดเท่านั้น (แล้วบ้านจะสะอาด) เมื่อบอกคำบอกให้เลขานุการพิมพ์ ไม่ว่าจะพิมพ์จดหมายหรือเรื่องใดก็ตาม สำรวมใจให้มีสมาธิอยู่เฉพาะที่กระดาษพิมพ์คำบอก ห้ามมองที่ตัวเลขานุการ

จงเรียนรู้ที่จะสำรวจจิต ให้มีสมาธิในเรื่องที่ท่านจะกำลังทำอยู่ในแต่ละขณะ นี้คือแบบการดำเนินชีวิตในยุคปัจจุบัน จงเริ่มดำเนินชีวิตตามแบบพุทวิธีได้ตั้งแต่บัดนี้เลย!

วิปัสสนา คือ อุบายเรืองปัญญา เพื่อหยั่งรู้สิ่งต่างๆ ตามความเป็นจริง หรืออย่างที่สิ่งนั้นๆ เป็น เป็นการหยั่งรู้ธรรมชาติของสิ่งทั้งปวง ทางหรือ “มรรค” ที่จะดำเนินไปสู่การมีปัญญาหยั่งรู้ ก็คือ สติ “ความรู้ตัวทั่วพร้อม” วิธีที่จะพัฒนาสติให้ถึงขั้น “รู้ตัวทั่วพร้อม” มีแสดงไว้ชัดเจนใน มหาสติปัฏฐานสูตร ที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ เป็นสูตรที่สำคัญในหลายสูตรที่พุทธศาสนิกส่วนใหญ่รู้จัก ในพระสูตรดังกล่าวพระพุทธเจ้าได้ทรงแสดง “อารมณ์กัมมัฏฐาน” หรือ “อารมณ์สมาธิ” (object of meditation) ไว้ให้พิจารณา คือกาย (body) เวทนา (feelings) จิต (thoughts) และธรรม (mental states) หลักของการปฏิบัติ “สติปัฏฐาน” ก็คือการเจริญสมาธิโดยใช้ กาย เวทนา จิต หรือธรรมเป็นอารมณ์ เพื่อผล คือ มีสติ “รู้ตัวทั่วพร้อม” เพื่อบรรลุ “ปัญญาหยั่งรู้” (Insight) สิ่งที่เป็นตัวตนภายในตัวของท่านเอง และ “รู้แจ้งแทงตลอด” โลกรอบๆ ตัวท่าน สติปัฏฐาน “ฐานของการตั้งสติ” เป็นวิธีที่ง่าย ตรง และให้ผลดีที่สุดวิธีหนึ่ง ในอันที่จะฝึกจิตเพื่อสู้กับภารกิจ และการใช้ปัญญาในการประกอบธุรกิจประจำวัน เพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์สูงสุด คือ ความหลุดพ้น การเจริญ “สติปัฏฐาน” ปลอดภัยสำหรับอุปนิสสัยของผู้ปฏิบัติทุกแบบ และเป็นทางที่ปราศจากอันตรายต่อการฝึกจิต ท่านสามารถใช้วิธีในทุกสถานที่และทุกเวลา ไม่ว่าจะเป็นที่ทำงานอันพลุกพล่าน หรือท่ามกลางความเงียบแห่งราตรีอันสงบสงัด

งานของสติปัฏฐาน คือการพัฒนาสติ ซึ่งเป็นเรื่อง “ง่าย ๆ” “ธรรมดา ๆ” และเป็นสภาวะที่จิตมีความคุ้นเคย หมายถึงการใช้ “โยนิโสมนสิการ” (pay bare attention) ต่ออารมณ์กัมมัฏฐานอย่างใดอย่างหนึ่ง นี้หมายความว่าท่านเพียงแต่สังเกตโดยมีสติกำกับ โดยไม่ต้องตัดสินหรือคิดหาเหตุผล “ความรู้ตัวทั่วพร้อม” ก็เพียงแต่สังเกตุโดยละเอียดหรือเอาใจใส่จดจ่อ โดยไม่ต้องตัดสินหรือคิดหาเหตุผล ดังกล่าว

สติปัฏฐานข้อต้น คือ “กายานุปัสสนสติปัฏฐาน” ได้แก่การพิจารณาธรรมดาหรือธรรมชาติของกาย และเพื่อไม่ให้ยึดติดอยู่ในกาย เพื่อไม่ให้กายดึงดูดใจให้ยึดติด (ดูดเข้า) ทั้งเพื่อไม่ให้ต่อต้านปฏิเสธกายหรือไม่ให้รังเกียจเกลียดชังกาย (ผลักออก) ให้เห็นว่ากายสักแต่กาย ไม่ใช่สัตว์บุคคล ตัวตน เรา เขา เพราะโดยปกติคนส่วนมากจำแนกหรือบอกความแตกต่างโดยอาศัยกายเป็นหลัก ถึงอย่าไร พอเราสามารถทำความบริสุทธิทางใจให้เกิด และมีปัญญาหยั่งรู้ความจริงได้ระดับหนึ่ง ท่านก็จะรู้ชัดว่า “ตัว” ของท่านเองหาใช่ “กาย” นี้ไม่ ท่านจะไม่จำแนกตัวเองหรือบอกเอกลักษณ์ของตัวเอง โดยยึดกายเป็นตัวกำหนด ท่านจะเริ่มเห็นชัดว่า กายก็เป็นเพียงสักแต่ว่า “กาย” เท่านั้น

อยากจะเสนอแบบฝึกหัดไว้สำหรับผู้อ่าน ลองพิจารณาปฏิบัติ “กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน” ดังนี้

ก่อนการลงมือปฏิบัติ ควรเลือกเวลา และสถานที่พร้อมทั้งท่านั่งที่เหมาะสมที่สุด นั่งขัดสมาธิเท้าขวาวางทับเท้าซ้าย มือขวาทับมือซ้าย ตั้งตัวตรง หลับตาเบาๆ หายใจเข้าให้ลึกเบาๆ อย่างธรรมชาติ ตั้งสติกำหนดรู้ หรือตามดูลมเข้าไปจนสุด แล้วปล่อยลมหายใจออกเบาๆ ยาวออกมาอย่างธรรมชาติเช่นกัน พร้อมกับตั้งสติกำหนดรู้ดูลมออกจนหมด อาจบริกรรมเบาๆ “เข้าหนอ” ยาวจนสุดลม และในขณะที่หายใจออก ก็บริกรรมเบาๆ “ออกหนอ” ยาวจนลมพ้นปลายจมูก โดยมีสติกำหนดรู้เฉพาะลม ไม่โยงกายส่วนอื่นมาผสม คงตามดูเฉพาะลมขณะเข้า-ออก หรืออาจบริกรรมโดยวิธีนับจำนวนลมเข้า ลมออก ว่า “เข้า 1” “ออก 1” “เข้า 2” “ออก 2” อย่างนี้เรื่อยไปโดยมีสติกำหนดรู้จำนวนไปเรื่อยๆ จนกว่าจะเลิกในขณะที่ทำอย่างนี้ ใจจะมีสมาธิเพิ่มขึ้น ถ้าเห็นว่าท่านมีสมาธิดีแล้ว อาจเลิก เหลือไว้เฉพาะกำหนดรู้ว่าลมเข้าจนสุด และลมออกจนหมด เข้า-ออก เข้า-ออก พร้อมสติกำหนดรู้ จนใจนิ่งสนิท จนในที่สุดใจกำหนดรู้เฉพาะตรงปลายจมูกที่ลมปะทะระหว่างเข้า-ออก

ลมที่เข้าออกนี้ อาจเข้าลึกหรือตื้น ช้าหรือเร็วก็ได้ ย่อมขึ้นอยู่กับจริตของผู้ปฏิบัติ รักษาร่างกายให้อยู่ในท่านั่งตรง นิ่ง ไม่กระดุกกระดิกเคลื่อนไหว แต่ใจต้องตื่น และรู้ตัวอยู่เสมอ แต่สงบ แน่วแน่ขึ้นเรื่อยๆ จนในที่สุด ร่างกายจะผ่อนคลาย ลมหายใจแผ่วลง ท่านจะรู้ว่า อิ่มเอิบด้วยความสงบสุข ปราศจากสิ่งใดมารบกวน ไม่ว่าจะเป็นเหตุการณ์ แม้จากภายนอกหรือจากภายในตัวของท่านเอง

ในขณะที่ใจมีสมาธินี้ ท่านจะลืมหมดทุกสิ่งทุกอย่าง จนกระทั่งแม้ตัวท่าน กายท่านก็เสมือนไม่มี มีแต่ลมหายใจ ก็เสมือนหยุดนิ่ง ไม่มีแม้แต่อาการเข้าออกอย่างที่เคยรู้สึกเมื่อทำตอนแรกๆ

การเจริญ “กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน” คือกำหนดลมหายใจเข้า-ออก ที่เรียกว่า “อาณาปาณัสิต” นี้ เหมาะที่จะฝึกทำในช่วงเช้า จะดีมากทีเดียว

(โปรดอ่านต่อฉบับหน้า) [1]-[2]-[3]

********