หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน เมษายน 2548

ธรรมจักษุ ประจำเดือนเมษายน 2548

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน เมษายน 2548

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

เรื่อง

วิธีชนะแบบชาวพุทธ

โดย... พระพรหมมุนี (จุนท์ พฺรหฺมคุตฺโต)

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ปีที่ 89 ฉบับที่ 7 เมษายน 2548

วิธีชนะแบบชาวพุทธ

     มีสำนวนไทยอยู่ ๒ ประโยค เกี่ยวกับความแพ้และความชนะ เป็นคำที่ชินหูคนไทย โดยเฉพาะในกลุ่มพุทธศาสนิกชน สำนวน ๒ ประโยคนั้น ก็คือ "แพ้เป็นพระ ชนะเป็นมาร" อ่านเพียงเผิน ๆ ก็น่าจะให้เข้าใจว่า ความแพ้เป็นของดี คำสำนวนนี้สอนให้คนยอมแพ้ผู้อื่นไว้แหละดี เพราะการยอมแพ้ทำให้เรื่องสงบ การไม่ยอมแพ้ทำให้เรื่องยืดยาว ได้พยายามค้นหาที่มาแห่งสำนวน ๒ ประโยคนี้ว่า มีพระบาลีรับรองไว้หรือไม่ แต่ก็ไม่พบ และถามท่านผู้รู้หลายท่านก็กล่าวเป็นทำนองเดียวกันว่า ไม่เคยพบเช่นกัน พบแต่พระบาลีบทหนึ่งว่า "โยเชถ มารํ ปญฺญาวุเธน" "เธอทั้งหลายจงรบมารให้ชนะด้วยอาวุธคือปัญญา" แสดงว่า พระพุทธศาสนา มิได้สอนให้บุคคลเป็นฝ่ายแพ้ เพื่อคงความเป็นพระไว้ และมิได้สอนว่า ถ้าเอาชนะไว้ได้จะได้เป็นฝ่ายมาร ทรงสอนตรงข้ามว่า จงรบมารให้ชนะด้วยอาวุธคือปัญญา แต่ขอติงไว้ก่อนว่า ความชนะในที่นี้ มิได้หมายการเอาชนะในการกีฬา   เพราะเรื่องของกีฬาเป็นการแข่งขันในด้านสมรรถนะ ทั้งทางกายและทางจิตว่าใครยิ่งหย่อนกว่ากัน ต้องมุ่งความชนะเป็นสำคัญ ผู้ชนะในการกีฬาย่อมได้ทั้งเกียรติและชื่อเสียงเป็นที่พอใจ ฉลองชัยชนะกันทั่วบ้านทั่วเมือง แต่ความชนะในที่นี้หมายถึงการเอาชนะในการสู้รบกันด้วยกำลัง
     บังเอิญได้อ่านประวัติของเจ้าพระคุณสมเด็จพระวันรัต (นิรันตรมหาเถระ) วัดเทพศิรินทราวาส ได้พบข้อความตอนหนึ่งซึ่งท่านสอนศิษยานุศิษย์เป็นประจำว่า
     "การเอาชนะคนต้องยอมแพ้กิเลส   การเอาชนะ กิเลสต้องยอมแพ้คน แล้วจะชนะตนได้ในที่สุด"
     คำสอนของเจ้าพระคุณสมเด็จพระวันรัตบทนี้ แม้ไม่ต้องอธิบายก็เข้าใจได้อย่างดี เพราะคนที่มุ่งเอาชนะคนอื่นชนิด ตาต่อตา ฟันต่อฟัน คือถ้าฝ่ายหนึ่งแรงมาก็ต้องตอบโต้ให้แรงกว่า จึงจะเอาชนะได้ วิธีการเช่นนี้เป็นวิธีการของเราท่านผู้ยังมีกิเลส และตัวกิเลสนั้นแหละบงการให้เอาชนะเช่นนั้น กิเลสที่เป็นนายใหญ่มีอยู่ ๓ ตัว คือ โลภะ ความโลภ โทสะ ความโกรธ และโมหะ ความหลง ผู้ต่อสู้เพื่อต้องการความชนะดังกล่าว มักถูกกิเลสตัวใดตัวหนึ่งบีบบังคับ อาจเป็นโลภะ ความอยากเป็นผู้ยิ่งใหญ่ โทสะ ความโกรธแค้น หรือโมหะ ความหลงใหลเข้าใจว่าความชนะเหนือผู้อื่นเป็นเกียรติและสง่างามเป็นต้น ผู้ที่จะเอาชนะ ตามแบบดังกล่าว ต้องมีกิเลสเกิดในใจก่อนจึงคิดต่อสู้เอาชนะ และยิ่งกิเลสเกิดรุนแรงเพียงไร ก็ต่อสู้อย่างรุนแรงเพียงนั้น แสดงว่าเราแพ้กิเลสจึงมุ่งเอาชนะคน การชนะแบบธรรมวิธี แม้จะมีกิเลสมาบังคับให้สู้รบเพื่อเอาชนะคู่ต่อสู้ แต่เราฝืนกิเลสโดยไม่ทำตามบงการ และไม่สู้รบตบมือด้วย ซึ่งดูเหมือนเราเป็นฝ่ายแพ้ แต่ที่จริงเราเอาชนะกิเลสที่มาบังคับได้มากกว่า   ลักษณะการเอาชนะกิเลสดังกล่าวมานี้ คือ ลักษณะของคนที่สามารถเอาชนะตัวเองได้ โดยไม่ยอมให้โลภ โกรธ หลงมาบงการชีวิต
     เพื่อให้เข้าใจในหลักทฤษฎีการเอาชนะตามพุทธวิธีดังกล่าว ขออธิบายด้วยการเล่าเรื่องในราโชวาทชาดก (๒๗/๑๕๑/๕๐) แต่โดยสังเขป
     เมื่อพระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพระเจ้าพรหมทัต ครองกรุงพาราณสี ทรงครองราชย์โดยธรรม วินิจฉัยอรรถคดีโดยไม่ล่วงอคติ ทำให้มหาอำมาตย์ฝ่ายวินิจฉัยคดีวินิจฉัยอรรถคดีโดยธรรม ดำเนินตามจริยาวัตรของพระเจ้าแผ่นดินอย่างเคร่งครัด   จนกระทั่งโรงศาลอันเป็นที่วินิจฉัยคดีว่างเปล่า เพราะไม่มีคดีขึ้นศาล พระโพธิสัตว์จึงทรงดำริว่า เมื่อไม่ต้องวินิจฉัยคดีของประชาชน ก็ควรหันมาพิจารณาโทษของตนเองว่า มีอะไรบกพร่องบ้างจะได้แก้ไขเสีย จึงทรงสืบเสาะหาความผิดของพระองค์เองโดยทางลับ เริ่มแต่คนใกล้ชิดในพระราชวังจนกระทั่งชาวพระนครโดยทั่วไป ก็ไม่เห็นใครตำหนิติโทษพระองค์ มีแต่คนสรรเสริญ จึงคิดจะสืบต่อไปในชนบทด้วย
     เมื่อคิดดังนั้นจึงปลอมพระองค์เสด็จโดยรถไปกับนายสารถี เพื่อสืบเสาะความผิดของพระองค์ในทางลับ    เมื่อเสด็จสืบเสาะไปจนทั่วเขตพระราชอาณาจักรก็ไม่ทรงเห็นผู้ใดกล่าวโทษของพระองค์ มีแต่คนกล่าวสรรเสริญ จึงเสด็จจากชายแดนเพื่อกลับพระนคร
     ในเวลาเดียวกัน พระเจ้าพัลลิกะราชาแห่งแคว้นโกศล ก็กำลังเสด็จ ตรวจชายแดน ซึ่งเป็นเขตติดต่อกับพาราณสี บังเอิญขับรถมาสวนกันในทางแคบ รถไม่สามารถหลีกกันได้ นายสารถีทั้ง ๒ ฝ่าย จึงหยุดรถเพื่อเจรจาขอให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งถอยรถ เพื่อหลีกให้อีกฝ่ายหนึ่งผ่านไปก่อน ต่างฝ่ายต่างไม่ยอมซึ่งกันและกัน จึงตกลงสอบคุณสมบัติของพระราชาทั้ง ๒ ว่า พระราชาองค์ใดมีคุณสมบัติหรือคุณธรรมสูงกว่า ก็จะได้ให้ฝ่ายมีคุณธรรมต่ำกว่าหลีกทางให้
     นายสารถีทั้ง ๒ จึงสอบถามถึงคุณสมบัติ เริ่มแต่ปริมาณราชสมบัติ กำลังพล ทรัพย์ ชาติ โคตร ตลอดจนพื้นภูมิประเทศ ผลการตรวจสอบทางคุณสมบัติปรากฏว่า ไม่มีของพระราชาองค์ใดเหลื่อมล้ำต่ำสูงกว่ากัน จึงหันมาถามถึงเรื่องคุณธรรมและศีลาจารวัตรต่อไป นายสารถีฝ่ายพระเจ้าพรหมทัตถามขึ้นว่า "ท่านผู้เจริญ ศีลและมารยาทแห่งพระราชาของท่านเป็นอย่างไร ?"   นายสารถีฝ่ายพระเจ้าพัลลิกะตอบด้วยความภูมิใจว่า

ทฬฺหํ ทฬฺหสฺส ขิปติ        พลฺลิโก มุทุนา มุทุ
สาธุมฺปิ สาธุนา เชติ        อสาธุมฺปิ อสาธุนา
เอตาทิโส อยํ ราชา         มคฺคา อุยฺยาหิ สารถีติ.

     "พระเจ้าพัลลิกราชทรงใช้ความกระด้างต่อผู้กระด้าง ทรงชนะคนอ่อนโยนด้วยความอ่อนโยน ทรงชนะคนไม่ดีด้วยความไม่ดี พระราชาของเราเป็นเช่นนี้ แน่ะนายสารถี ! ท่านจงหลีกทางให้พระราชาของเราเถิด."
      นายสารถีฝ่ายพระเจ้าพรหมทัตกล่าวย้ำว่า "นี่คือคุณธรรมของพระราชาของท่านหรือ ?" เมื่อนายสารถีฝ่ายพระเจ้าโกศลยืนยันว่า "ใช่" นายสารถีฝ่ายพระเจ้าพรหมทัตจึงตอบว่า "ถ้าสิ่งนี้ท่านกล่าวว่าเป็นคุณ แล้วสิ่งที่ไม่เป็นคุณเล่าจะหนักหนาขนาดไหน"
     นายสารถีของพระเจ้าพัลลิกะจึงตอบว่า "แม้การกระทำเช่นนี้จะมีโทษก็ช่างเถอะ แล้วพระราชาของท่านล่ะ มีคุณสมบัติเช่นไร"
     นายสารถีฝ่ายพระเจ้าพรหมทัตจึงกล่าวตอบว่า

อกฺโกเธน ชิเน โกธํ        อสาธํ สาธุนา ชิเน
ชิเน กทริยํ ทาเนน          สจฺเจนาลิกวาทินํ
เอตาทิโส อยํ ราชา         มคฺคา อุยฺยาหิ สารถีติ
     "พระเจ้าพาราณสีทรงชนะความโกรธด้วยความไม่ โกรธ   ทรงชนะคนไม่ดีด้วยความดี ทรงชนะคนตระหนี่ ด้วยการใหั ทรงชนะคนพูดเหลาะแหละด้วยคำสัตย์ พระราชาพระองค์นี้เป็นเช่นนี้ แน่ะนายสารถี ! ท่านจงหลีกทางถวายพระราชาของเราเถิด
     เมื่อนายสารถีของพระเจ้าพาราณสีกล่าวจบ พระเจ้าพัลลิกะและนายสารถีก็ลงจากรถ ปลดม้า ถอยรถ ถวายทางแด่พระเจ้าพาราณสี   พระเจ้าพาราณสีให้โอวาทแก่พระเจ้าพัลลิกะว่า "ธรรมดาพระราชาควรทรง ธรรมอย่างนี้" แล้วเสด็จไปกรุงพาราณสี ทรงบำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น ทำทางสวรรค์ให้บริบูรณ์ จนถึงวาระสุดท้ายแห่งพระชนม์ชีพ
     แม้พระเจ้าพัลลิกะทรงรับโอวาทจากพระเจ้าพาราณสี เสด็จไปสอบสวนชาวชนบททั่วพระนคร ไม่เห็นมีผู้กล่าวโทษพระองค์ จึงทำบุญ มีทานเป็นต้น และทำทางสวรรค์ไว้รับวาระสุดท้ายแห่งพระชนม์ชีพเช่นกัน
     นี่คือทฤษฎีในการเอาชนะของพระพุทธองค์ ซึ่งสอนแฝงไว้ในรูปของชาดก อันเป็นวิธีการสอนอย่างหนึ่งในวิธีการสอน ๙ อย่าง ที่เรียกว่า "นวังคสัตถุศาสน์"

พุทธวิธีแห่งชัยชนะทางปฏิบัติ

๑. วิธีชนะด้วยธรรมวิธี
สำหรับทางปฏิบัติเพื่อเอาชนะตามทฤษฎีดังกล่าว พระพุทธเจ้าทรงปฏิบัติเป็นแบบอย่างด้วยพระองค์เองมาตลอดพระชนม์ชีพ มีอยู่เป็นเอนกประการ ในข้อแรกจะนำมากล่าวเฉพาะพุทธวิธีที่ปรากฏในบทพุทธชัยมงคลคาถา ข้อที่ ๑ คือธรรมวิธี จะถอดเฉพาะประเด็นที่เป็นพุทธวิธีในการเอาชนะ โดยเล่าเรื่องประกอบพอเป็นแนวคิด
บทพุทธชัยมงคลข้อแรกที่รู้จักกันในนามว่า "บทพาหุ" เป็นวิธีที่ทรงใช้เพื่อเอาชนะพญามารพร้อมเสนา โดยมีบทพระบาลีว่า

พาหุ สหสฺสมภินิมฺมิตสาวุธนฺตํ,
คฺรีเมขลํ อุทิตโฆรสเสนมารํ,
ทานาทิธมฺมวิธินา ชิตวา มินินฺโท,
ตนฺเตชสา ภวตุ เต ชยมงฺคลานิ.
"มารพร้อมทั้งเสนาเนรมิตแขนตั้งพันแขนพร้อมทั้งอาวุธ ขี่ช้างครีเมขละ ส่งเสียงกึกก้องนั้น พระจอมมุนีพุทธเจ้าทรงชนะแล้วด้วย "ธรรมวิธีมีทานเป็นต้น" ด้วยเดชแห่งพระจอมมุนีพุทธองค์ผู้ทรงชนะมารนั้น ชัยมงคลทั้งหลายจงมีแก่ท่าน"
เพื่อเชื่อมโยงความเข้าใจเกี่ยวกับวิธีเอาชนะแบบ "ธรรมวิธี" นี้ จึงขอเล่าเรื่องพอเป็นสังเขป

พระพุทธเจ้าทรงผจญพญามาร
     เรื่องพระพุทธเจ้าทรงผจญพญามารนั้น นักปราชญ์ทางศาสนาท่านอธิบายไว้เป็น ๒ นัยะ
     นัยะที่ ๑ โดยบุคคลาธิษฐาน แสดงว่ามารที่มาผจญพระพุทธเจ้าในครั้งนั้นเป็นมารตัวจริง คือเทพบุตมารที่สถิตอยู่ในสวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัสตี เป็นเทพบุตรชั้นหัวหน้ามีชื่อว่า "วสวัสตี" เทพยดาชั้นนี้มี ๒ พวก คือพวกที่เป็นสัมมาทิฏฐิกับพวกที่เป็นมิจฉาทิฏฐิ พวกพญามารที่มาผจญพระพุทธเจ้าเป็นพวกมิจฉาทิฏฐิ เหตุผลประการหนึ่งที่พญามารก๊กนี้หาเรื่องมาผจญก็เพื่อขัดขวางการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า ทุกวิถีทาง มารถือว่า บรรดาสัตว์พร้อมเทพยดาและมนุษย์ เมื่อยังมีกิเลสอยู่ก็ต้องอยู่ใต้อำนาจพญามารทั้งหมด เมื่อพ้นจากกิเลสแล้ว ก็พ้น จากอำนาจมาร เมื่อผู้ที่จะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้ามาโปรดสัตว์ให้พ้นจากอำนาจกิเลส ก็ทำให้พ้นไปจากอำนาจตนด้วย และพ้นจากบ่วงคือกามคุณที่ตนดักไว้ เทวดาและมนุษย์ที่อยู่ใต้อำนาจตนก็จะลดน้อยลงโดยลำดับ จึงเข้าขัดขวาง มาตั้งแต่เสด็จออกผนวชแต่ไม่สำเร็จ เมื่อรู้ว่าพระพุทธเจ้าเตรียมการเพื่อการตรัสรู้ที่โคนต้นโพธิ์ โดยรับกำหญ้าคาจากนายโสตถิยะมาตั้งเป็นบัลลังก์ และทรงตั้งอธิษฐานอย่างเด็ดเดี่ยวที่เรียกว่า "มหาจาตุรงคปธาน" อันประกอบด้วยองค์ ๔ เป็นเดิมพันว่า "ถึงแม้เลือดเนื้อจะเหือดแห้งไป เหลือแต่หนัง เอ็น กระดูก ก็ตามที เรายังไม่บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ ก็จะไม่ลุกขึ้นจากบัลลังก์นี้" ดังนี้
     ขณะนั้นเป็นเวลาก่อนพระอาทิตย์ตก พญามารจึงได้ระดมพลเสนามารทั้งหลายมาผจญ   บันดาลให้เกิดฝนพายุ   ตลอดจนฝนอาวุธต่าง ๆ ตกมาจากอากาศ เหมือนจะทำร้ายพระองค์ แต่พระโพธิสัตว์ได้ตั้งพระทัยแน่วแน่ ระลึกถึงพระบารมีทั้ง ๑๐ ที่ได้ทรงบำเพ็ญตั้งแต่ชั้นบารมี อุปบารมี และปรมัตถบารมี รวม ๓๐ ด้วยอำนาจพระบารมี บันดาลให้เกิดสิ่งน่ากลัวเช่นฝนพายุและอาวุธกลายเป็นดอกไม้มาบูชาพระพุทธองค์ มารจึงไม่สามารถเอาชนะพระองค์ด้วยอำนาจและศัสตราวุธ ใด ๆ ได้
     ท่านพระโบราณาจารย์ยังเล่าต่อไปว่า พญามารกล่าวตู่ว่า บัลลังก์ที่ประทับนั่งเป็นของตน โดยอ้างเอาบริวารของตนขึ้นเป็นพยาน บริวารมารต่างแซ่ซ้องเป็นเสียงเดียวว่า บัลลังก์นี้เป็นของพญามารจริง    พระพุทธเจ้าทรงยึดพระบารมี ๓๐ ที่ทรงบำเพ็ญมาในอดีตชาติ โดยอ้างนางพระธรณีเป็นสักขีที่รู้เห็นการบำเพ็ญพระบารมีมาโดยตลอด ในตอนนี้ท่านพระโบราณาจารย์แสดงให้เห็นเป็นบุคคลาธิษฐานว่า นางพระธรณีได้บีบมวยผมให้เกิดเป็นสายน้ำอันใหญ่ไหลท่วมทับพญามารและเสนาให้จมไปในมหาสมุทร และพ่ายแพ้ไปในที่สุด นี่เป็นการแสดงโดยบุคคลาธิษฐาน คือมีพญามารตัวจริงที่สิงสถิตย์อยู่ในสวรรค์ชั้นปรนิมมิต-วสวัตตีมาผจญ และทรงเอาชนะได้ตามที่ปรากฏในพุทธชัยมงคลข้อแรก
นัยะที่ ๒ โดยธรรมาธิษฐาน
     โดยธรรมาธิษฐาน พระโบราณาจารย์ได้ถอดความไว้ว่า ตอนที่พระพุทธเจ้าตัดสินพระทัยว่า ถ้าไม่บรรลุพระโพธิญาณจะไม่ทรงลุกจากพระบัลลังก์ อาจเป็นไปได้ที่พระพุทธองค์ทรงรำลึกถึงพระบรมสุขที่ทรงเสวยในคราวอยู่ในพระราชวัง ทำให้บังเกิดกิเลสทั้งหลายมากลุ้มรุมพระทัยในขณะนั้น เพราะตัวกิเลสที่ทรงรำลึกนั้นก็อยู่ในฐานะเป็นตัวกิเลสมารโดยตรงอยู่แล้ว แต่ทรงเอาชนะกิเลสทั้งหมดให้สงบราบคาบได้ โดยระลึกถึงพระบารมีที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแต่อดีตและปัจจุบันจนได้ชัยชนะ ก็ถือว่าทรงชนะมารคือกิเลสโดยตรง
     วิธีที่ทรงเอาชนะมารทั้งโดยบุคคลาธิษฐานและธรรมาธิษฐาน ทรงใช้ "ทานาทิธรรมวิธี" คือวิธีรำลึกถึงธรรมมีทานเป็นต้นที่เคยประพฤติปฏิบัติมาแต่อดีต

พุทธวิธีชนะมารแนวประยุกต์
     การเอาชนะศัตรูโดย "ธรรมวิธี" นี้ แม้จะเป็นพุทธวิธีที่ทรงปฏิบัติด้วยพระองค์เอง แต่ท่านพุทธศาสนิกชนเช่นเราท่านอาจนำมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวันได้เป็นอย่างดีตามพระบาลีที่ว่า พระธรรมเป็น "โอปนยิโก" สามารถน้อมนำปฏิบัติในตนได้ทุกเมื่อ ดังมีเรื่องเล่าไว้ในอรรถกถาพระธรรมบทแสดงลักษณะการเอาชนะศัตรูด้วยธรรมวิธี ขอยกมาเล่าเป็นตัวอย่าง ท่านเล่าไว้ว่า
     มีรุกขเทวดาตนหนึ่งอาศัยอยู่บนต้นไม้ใหญ่ในที่ไม่ไกลจากที่ประทับ ของพระพุทธเจ้า ช่วงนั้นพระพุทธเจ้ายังมิได้ทรงบัญญัติสิกขาบทข้อห้ามภิกษุตัดต้นไม้ ภิกษุชาวเมืองอาฬวีรูปหนึ่งเห็นต้นไม้ใหญ่ ประสงค์จะได้ มาแปรรูปสร้างเสนาสนะ จึงเตรียมเครื่องมือเพื่อตัดต้นไม้นั้น รุกขเทวดา ที่สิงอยู่บนต้นไม้นั้นเกรงว่าจะไม่มีที่อยู่ จึงแสดงอาการขอร้องภิกษุด้วยประการต่าง ๆ เพื่อมิให้ตัดต้นไม้ เมื่อภิกษุนั้นไม่ยอมฟัง เทวดาจึงแสดง ตนให้ปรากฏพร้อมอุ้มลูกน้อยมาด้วย แต่ภิกษุนั้นไม่สามารถยั้งขวานที่เหงือดเงื้อแล้วได้ เหวี่ยงขวานลงไปที่ต้นไม้ ถูกแขนลูกเทวดาขาดกระเด็น เทวดาโกรธเป็นกำลัง คิดจะฆ่าภิกษุนั้นเสีย แต่แล้วมีสติยั้งคิดได้ว่า
     "ภิกษุนี้เป็นผู้มีศีล เราฆ่าให้ตายก็จะไปทนทุกข์ทรมานในอบาย ความดีทั้งหลายที่ได้สร้างมาจนได้เป็นรุกขเทวดาก็จะสูญสิ้น ทั้งรุกขเทวดาทั้งหลาย ก็จะถือเป็นตัวอย่างต่อไป อนึ่ง ภิกษุรูปนี้เป็นผู้มีเจ้าของ ควรเราจะไปฟ้องเพื่อให้ผู้เป็นเจ้าของลงโทษเอง"
     จึงเดินร้องไห้ไปเฝ้าพระศาสดา เมื่อได้เล่าเรื่องกราบทูลเพื่อทรงทราบแล้ว พระศาสดาจึงตรัสสรรเสริญรุกขเทวดาที่สามารถยับยั้งใจ ห้ามตนจากความโกรธได้โดยกะทันหัน จึงตรัสพระคาถาเป็นใจความว่า
โย เว อุปติตํ โกธํ    รถํ ภนฺตํ ว ธารเย๑
ตมหํ สารถึ พฺรูมิ รสฺมิคฺคาโห อิตโร ชโน
     ผู้ใดข่มอารมณ์โกรธที่เกิดขึ้นให้หยุดได้ (โดยฉับพลัน) เหมือนนายสารถีที่ห้ามรถที่กำลังแล่นเร็วให้หยุด (อยู่กับที่) ได้โดยฉับพลัน เราเรียกผู้นั้นว่า "สารถีแท้" ส่วนผู้อื่นนอกนี้มิใช่สารถี เป็นเพียงผู้ถือเชือกเท่านั้น
     อีกเรื่องหนึ่ง ท่านเล่าไว้ในเวสสันดรชาดกว่า ตอนที่ชูชกไปขอ ๒ กุมารคือ "กัณหา" และ "ชาลี" เมื่อพระเวสสันดรสละ ๒ กุมารให้ชูชกแล้วก็เสด็จเข้าอาศรม ชูชกเกรงว่า ๒ กุมารเป็นโอรสของกษัตริย์มีขัตติยมานะสูง หากไม่ข่มขี่เสียแต่แรกในทำนองตัดไม้ข่มนาม ก็จะเกิดความกระด้างกระเดื่อง ไม่ยอมเป็นทาสรับใช้ภรรยาได้ จึงใช้เชือกผูกจูงและเฆี่ยนตีไปตลอดทาง ครั้งหนึ่ง ขณะชูชกหลับบนต้นไม้ ๒ กุมารหาทางกลับมาหาพระเวสสันดร ร้องไห้คร่ำครวญตลอดเวลา ตอนนั้นพระเวสสันดรเกิดสงสาร ลืมตัวไปชั่วครู่ หันเข้าไปคว้าพระขรรค์ชัยแล้วรำพึงว่า "เราเข้าป่าด้วยตัวเปล่าก็หาไม่ แม้พระขรรค์ชัยก็เอามาด้วย" แต่ก็ทรงคิดได้ในทันทีว่า "พระองค์ได้ทรงบำเพ็ญบารมีมาเป็นเวลานานเกินกว่าอสงไขยและอีกหลายแสนกัปก็เพื่อหวังบรรลุพระโพธิญาณ การที่จะมาทำลายบารมีทั้งนั้นเสียด้วยเหตุเพียงเท่านี้ไม่สมควรเลย เมื่อสละโอรสให้ชูชกแล้ว การที่ชูชกจะเฆี่ยนตีอย่างไรก็เป็นเรื่อง "ข้ากับเจ้า" "บ่าวกับนาย" ไม่ใช่เรื่องของเวสสันดร" จึงทรงหันหลังนั่งบำเพ็ญพรตในอาศรมต่อไป
     เท่าที่ยกมานี้ เพื่อชี้ให้เห็นพุทธวิธีในการเอาชนะศัตรูวิธีหนึ่งที่เรียกว่า "ธรรมวิธี" คือใช้ธรรมะเป็นอาวุธในการยับยั้งชั่งใจ ไม่ใช้อารมณ์เหนือเหตุผล ปลุกหิริความละอายแก่ใจ และโอตตัปปะความเกรงกลัวต่อบาปมาเป็นเครื่องหักห้าม นั่นคือการเอาชนะตนได้ ซึ่งเราท่านทั้งหลายผู้เป็นพุทธศาสนิกชนพึงน้อมนำมาปฏิบัติในตน ซึ่งจะยังผลให้เกิดสิริมงคลแก่ตนเอง ทั้ง ๒ ทาง คือนอกจากจะนำบทพระพุทธชัยมงคลมาสวดเพื่อเป็นศิริมงคลแก่ตนแล้ว ยังนำพระพุทธจริยามาเป็นแบบอย่างในการเอาชนะทางปฏิบัติอีกโสดหนึ่งด้วย.

(อ่านต่อฉบับหน้า)

********

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

เรื่อง

อันเนื่องมาแต่วาเลนไทน์เดย์

โดย... คนข้างวัด

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ปีที่ 89 ฉบับที่ 7 เมษายน 2548

อันเนื่องมาแต่วาเลนไทน์เดย์

     ต้องยอมรับว่า ผมเป็นคนค่อนข้างจะล้าสมัยไปสักหน่อย เมื่อใกล้ถึง ๑๔ กุมภาพันธ์ อันเป็น "วันวาเลนไทน์" ที่แปลโดยความหมายว่า วันแห่งความรัก ก็ไม่ค่อยตื่นเต้นมาแต่ไหนแต่ไรแล้ว เคยเห็นแต่เด็กหนุ่ม สาวเขาซื้อดอกกุหลาบ ทั้งดอกจริงและดอกประดิษฐ์ให้แก่กัน แล้ววันแห่งความรักก็ผ่านไปปีแล้วปีเล่า แต่มาปีนี้มีความรู้สึกตื่นเต้นแกมตกใจอย่างไรพิกล ที่ว่าตื่นเต้นนั้น ไม่ใช่ตื่นเต้นกับวันวาเลนไทน์ดอกครับ แต่ตื่นเต้นกับข่าวและเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในวันวาเลนไทน์ตามหน้าหนังสือพิมพ์ ซึ่งเป็นไปในทำนองขัดต่อวัฒนธรรมและขนประเพณีของคนไทยเป็นอย่างยิ่ง หวั่นวิตกว่า ถ้าเหตุการณ์เกิดขึ้นเช่นนี้ตลอดไป วัฒนธรรมอันงดงามซึ่งแสดงถึงศักดิ์ศรีของกุลสตรีไทยโดยเฉพาะอาจไม่มีอะไรเหลือ ขอยกตัวอย่างข่าวเฉพาะที่ผมวิตกว่าน่าจะเป็นไปในทางลบ
     ข่าวแรกคือข่าวในหน้าหนังสือพิมพ์ (ไทยรัฐ ๑๕ กุมภาพันธ์ ๔๘) เป็นข่าวการ "แข่งกอด" พร้อมลงรูปหนุ่มสาวยืนกอดกันเป็นคู่ ๆ ต่อหน้า สาธารณชนหลายคู่ แข่งกันว่าคู่ไหนที่กอดกันได้นานที่สุด จะได้รับรางวัลชนะเลิศเป็นเงิน ๑๐,๐๐๐ บาท พร้อมตั๋วเครื่องบินไปกลับกรุงเทพฯ -ภูเก็ต พร้อมที่พัก เดชะบุญว่าข่าวนี้ผู้ใหญ่ที่รับผิดชอบเกี่ยวกับวัฒนธรรมไทย คือผู้ช่วย รมต. วัฒนธรรม คุณจีรศักดิ์ โควสุรัตน์ มิได้เมินเฉย ออกมาติงว่า "การจัดการแข่งขันเช่นนี้ไม่เหมาะสม และแสดงถึงความไม่รับผิดชอบต่อสังคมไทย" ยิ่งกว่านั้นท่านยังแสดงความรับผิดชอบโดยจะสืบหาผู้เป็นต้นคิดเพื่อให้สังคมได้รู้ เพื่อสังวรระวังต่อไป ก็ต้องขอขอบคุณท่านไว้ในฐานะที่ผมเป็นคนไทยคนหนึ่งในที่นี้ด้วย
     อีกข่าวหนึ่ง ซึ่งนับเป็นข่าวที่น่าวิตก คือข่าวที่มีผู้ไปจองสถานบริการที่ล่อแหลมต่อการทำให้เสียภาพพจน์ของกุลสตรีไทย เพื่อใช้เป็นที่ฉลองวันวาเลนไทน์แบบแหวกแนว ซึ่งก็จะไม่ขอลงรายละเอียด เพราะท่านผู้อ่านก็คงทราบข่าวนี้มาพอ ๆ กับผม เลยทำให้ผมซึ่งรู้เรื่องวันวาเลนไทน์เพียงงู ๆ ปลา ๆ ว่างั้นเถอะ ต้องไปหาความรู้เพิ่มเติมถึงที่หอสมุดแห่งชาติ เจ้าหน้าที่ชี้ไปที่หิ้งความรู้เรื่องวันสำคัญต่าง ๆ เมื่อเปิดอ่านก็ได้พบเรื่องวันวาเลนไทน์อยู่หลายแฟ้ม โดยเฉพาะเรื่องประวัติวันวาเลนไทน์ และวิธีการฉลองของชาวยุโรป ซึ่งเป็นข้อเขียนตอนหนึ่งของ อัจฉรา สังโยคะ ในหนังสือ "พื้นฐานทางสังคม และวัฒนธรรมตะวันตก" ม.ป.ท. ๒๕๒๔, ๑๖๒ หน้า จึงขออนุญาตนำมาลงไว้ สำหรับท่านที่รู้เรื่องวันวาเลนไทน์อย่างงู ๆ ปลา ๆ เช่นผม จะได้เข้าใจแจ่มแจ้งเสียที เรื่องมีดังนี้ครับ

วันวาเลนไทน์ (Valentine's Day)

     วันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ เป็นวันวาเลนไทน์ ซึ่งเป็นวันแห่งความรัก เป็นวันสารภาพรักที่สนุกสนาน รื่นเริง แต่เดิมวันนี้เป็นวันสำหรับคู่รักหนุ่มสาวเท่านั้น แต่ปัจจุบันใคร ๆ ก็ฉลองวันนี้ได้ ไม่ว่าจะเป็นเด็ก หนุ่มสาว หรือคนแก่ และจะแสดงความรักต่อใครก็ได้ ซึ่งอาจจะเป็นญาติ เพื่อน หรือคนรู้จักคุ้นเคย โดยการส่งบัตร (Valentine Card) หรือของขวัญให้กัน
ก. ที่มาของวัน เมื่อ ๒,๐๐๐ กว่าปีมาแล้ว ชาวโรมันจัดงานฉลองวันที่ ๑๕ กุมภาพันธ์ เรียกว่างาน ลูเปอร์คาเลีย (Lupercalai) เป็นวันแห่งความรัก มีการเล่นและการเต้นรำ ก่อนงานเต้นรำจะมีการเขียนชื่อหญิงสาวในแต่ละคนบนกระดาษแล้วพับใส่กล่อง ให้ชายหนุ่มหยิบกระดาษ ถ้าได้กระดาษที่มีชื่อหญิงสาวคนใด หญิงคนนั้นจะต้องเป็นคู่เต้นรำในงานวันนั้น หรืออาจเป็นคู่เต้นรำตลอดปีก็ได้ บางคนก็ได้พบคู่แต่งงานในงานนี้
     เมื่อศาสนาคริสต์ได้แพร่เข้ามาในศตวรรษที่ ๗ จึงเปลี่ยนชื่อวัน คูเปอร์คาเลียเป็นวันวาเลนไทน์ตามชื่อ เซนต์วาเลนไทน์ (Saint Valentine) และได้เปลี่ยนวันเป็นวันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ซึ่งเป็นวันตายของนักบุญผู้นี้ แต่ความมุ่งหมายของงานยังคงเดิม
     นักประวัติศาสตร์บางคนกล่าวว่า วันวาเลนไทน์เป็นวันที่ระลึกการ ตายของชาวคริสต์ ผู้เสียสละผู้หนึ่งซึ่งตายในวันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ ค.ศ. ๒๗๐ บางคนกล่าวว่าวันวาเลนไทน์เป็นวันของนักบุญวาเลนไทน์อีกคนหนึ่ง ซึ่งเป็นผู้อุปถัมภ์ผู้มีความรัก เขาได้แอบแต่งงานให้กับคู่รักคู่หนึ่งซึ่งเป็น การขัดขืนคำสั่งจักรพรรดิ์ คลอดิอัส (Clawdius) จึงถูกจำคุก บางคนกล่าวว่าการที่เลือกวันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์เป็นวันวาเลนไทน์ ก็เพราะเป็นวันที่นกเริ่มต้นจับคู่หลังจากสิ้นสุดฤดูหนาว
     ข. วิธีการฉลอง ชาวโรมันเป็นผู้นำประเพณีการฉลองวันวาเลนไทน์มาสู่ประเทศอังกฤษ ประเพณีทางคริสต์และนอกศาสนาก็นำมารวมกันฉลองในโอกาสนี้ ประเพณีอันหนึ่งก็คือใครก็ตามที่เราเห็นเป็นคนแรกในวันวาเลนไทน์ คนนั้นจะเป็นคู่รัก (Valentine) ของเรา
     ตามสถานศึกษาจะมีการตกแต่งประดับประดาด้วยรูปหัวใจ รูปคิวปิดถือลูกศรและคันธนู ตอนเช้านักเรียนจะทำบัตรวาเลนไทน์ไปใส่กล่องสีแดงในห้องเรียน บัตรส่งให้เพื่อน ๆ ในห้องเรียน ตอนบ่ายเมื่อเลิกเรียนแล้ว มีการเปิดกล่องแจกบัตรวาเลนไทน์ ส่วนใหญ่แต่ละคนจะได้มากกว่าหนึ่งบัตร ปกติบัตรจะเป็นแผ่นเล็ก ๆ แต่ถ้าเด็กผู้ชายคนใดชอบเพื่อนหญิงเป็นพิเศษ เขาจะส่งบัตรแผ่นใหญ่ให้
     ค. สัญลักษณ์ มีหลายอย่างด้วยกันแล้วแต่วัยของผู้ให้และผู้รับ ที่นิยมกันก็คือรูปหัวใจสีแดง รูปคิวปิดถือศร และนกเขา ของขวัญพิเศษที่เขาให้กันก็คือกล่องสีแดงเป็นรูปหัวใจใส่ชอคโกแลต
อัจฉรา สังโยคะ.พื้นฐานทางสังคมและวัฒนธรรมตะวันตก ม.ป.ท.2524. 162 หน้า
     เมื่อได้อ่านข้อเขียนของ คุณอัจฉรา สังโยคะ ข้างต้นแล้ว ก็ต้องอุทานในใจว่า อนิจจา วันวาเลนไทน์ที่น่ารัก เคยได้รับการต้อนรับอย่างน่าเอ็นดูสมศักดิ์ศรีมาเป็นเวลาราว ๒,๐๐๐ ปี เมื่อมาถึงเมืองไทยกำลังจะถูกดัดแปลงโดยบุคคลบางกลุ่มให้เป็นไปในทางลบอย่างน่าเสียดายอย่างยิ่ง
     อีกประเด็นหนึ่ง ตามข่าวปรากฏว่า เมื่อถึงวันวาเลนไทน์ คู่บ่าวสาวทั้งใหม่ทั้งเก่าที่ไม่ยอมแก่ ต่างนัดกันไปจดทะเบียน หรือจัดพิธีสมรสในวันเดียวกัน และเลือกเอาสถานที่จดทะเบียนที่มีชื่อเกี่ยวกับความ รัก ๆ ใคร่ ๆ เช่นที่อำเภอบางรัก มีคนไปจดทะเบียนวันวาเลนไทน์อย่างคับคั่ง จนต้องเพิ่มเจ้าหน้าที่มากเป็นพิเศษ ที่รองลงมาคืออำเภอที่มีชื่อเฉียด ๆ เรื่องความรัก เช่นบางซื่อ เป็นต้น ไม่ทราบว่าที่บางจาก บางพลัด บางระกำ มีเหตุการณ์เป็นอย่างไร ข่าวไม่ได้กล่าวถึง
     มาถึงตอนนี้ก็ขอกลับมาพูดถึง "วันสมรส" ซึ่งจัดตามประเพณีดั้งเดิมของไทยเราบ้าง ขอนำมากล่าวเป็นบางเรื่อง
     เรื่องฤกษ์ ตามประเพณีที่ปรากฏในวิถีชีวิตคนไทยมาแต่โบราณ ถือว่า วันสมรสเป็นวันสำคัญในชีวิต ต้องทำด้วยความประณีตและรัดกุม ไม่ใช่แบบสุกเอาเผากิน ถ้าไม่ถือฤกษ์ถือความสะดวกเป็นเกณฑ์ก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง แต่ถ้าจะถือฤกษ์ก็ต้องเลือกฤกษ์ที่งามยามที่ดีจึงจะเป็นมงคล ซึ่งก็ต้องปรึกษาท่านผู้รู้โหราศาสตร์เป็นสำคัญ ดังนั้นในพิธีแต่งงานทุกขั้นตอน ตั้งแต่ พิธีสู่ขอ หมั่น แต่ง ตลอดจนการเรียงหมอนส่งตัว จึงต้องปรึกษาโหรเป็นผู้กำหนดให้ โดยคำนวณจากวิถีโคจรของดาว การเอาวันวาเลนไทน์เป็นฤกษ์และรวบรัดตัดตอนทำทุกอย่างดังในข่าว โดยไม่คำนึงว่าฤกษ์แท้จริงจากดวงดาวเป็นอย่างไร จะสมควรหรือไม่ ? เพราะวันวาเลนไทน์ตามประวัติไม่ใช่วันฤกษ์ แต่เป็นวันที่ระลึกมากกว่า
     หันมาพูดในทัศนะของศาสนาบ้าง สำหรับเรื่องฤกษ์งามยามดี ทางพระพุทธศาสนาไม่เน้นหนัก แต่เน้นหนักในเรื่องการปฏิบัติระหว่างกันต่อกันเป็นสิ่งสำคัญที่จะให้ความรักมั่นคงยิ่งกว่าฤกษ์ ดังที่ทรงตรัสไว้ในนักขัตตชาดก ขุททกนิกาย เอกนิบาต ว่า
     อตฺโถ อตฺถสฺส นกฺขตฺตํ กึ กริสฺสนฺติ ตารกา.
     ประโยชน์เป็นฤกษ์ของประโยชน์เอง ดวงดาวทั้งหลายจะทำอะไรได้
     ที่มาแห่งพระบาลีบทนี้ มีเรื่องเล่าไว้ในพระคัมภีร์ที่อ้างถึงว่า
     มีเศรษฐีชาวเมืองผู้หนึ่ง เมื่อบุตรชายโต มีความประสงค์จะให้แต่งงานกับกุลสตรีธิดาเศรษฐีบ้านนอก จึงดำเนินการสู่ขอและนัดวันแต่งงานให้เป็นการเอิกเกริกอย่างสมศักดิ์ศรีของเศรษฐี พอถึงวันก่อนกำหนด บิดาฝ่ายเจ้าบ่าวเกิดความเฉลียวใจว่า วันยกขันหมากจะเป็นวันฤกษ์ดีหรือไม่ จึงไปหาปริพาชก (นักบวชนอกศาสนา) คนหนึ่งเพื่อตรวจฤกษ์ยาม หลังจากปริพาชกตรวจเลขผานาทีแล้วก็ทำนายว่า วันที่จะยกขันหมากไปนั้นเป็นวันอุบาทว์ ถ้ายกขันหมากไปจะเกิดความพินาศอย่างใหญ่หลวง เศรษฐีฝ่ายชายจึงงดยกขันหมากไปในวันนัดทำพิธี เลื่อนไปอีกวันหนึ่ง โดยคิดว่าคงไม่เป็นไร เศรษฐีฝ่ายเจ้าสาวคงรอได้ ครั้นรุ่งเช้ายกขันหมากไปด้วยกระบวนใหญ่อย่างหรูหรา สมเกียรติ เมื่อถึงบ้านเจ้าสาว ไม่มีคนมาต้อนรับสักคน และไม่มีวี่แววการจัดพิธีแต่งงานแต่อย่างใด เมื่อเศรษฐีไปพบบิดาฝ่ายเจ้าสาวก็ได้รับแจ้งว่า ได้จัดงานไว้ตั้งแต่วันวาน เชิญแขกเหรื่อมาเต็มบ้าน แต่ไม่ปรากฏมีเจ้าบ่าวมา บิดาเจ้าสาวอายแขก ที่เชิญมา จึงแก้ปัญหาโดยจัดแต่งลูกสาวให้คนอื่นแก้อายไปเป็นที่เรียบร้อย แล้ว ก็แปลว่า เศรษฐีได้ฤกษ์ดี แต่สูญเสียสตรีที่จะเป็นสะใภ้ พระพุทธองค์จึงตรัสสอนโดยความว่า "ประโยชน์ที่จะพึงได้นั่นแหละคือตัวฤกษ์ของประโยชน์นั้น เมื่อได้ประโยชน์ตามที่ประสงค์นั้นแล้ว ก็ไม่ต้องคำนึงถึงดวงดาว"
     โดยข้อเท็จจริง ความรักที่จะมั่นคงยั่งยืนตลอดไปก็ไม่ได้อยู่ที่อำนาจดวงดาวหรือฤกษ์ยาม เพราะหลังจากแต่งงาน ดวงจันทร์ก็คงโคจรต่อไปตามจักรราษี ผ่านทั้งกลุ่มดาวดีดาวร้าย ทั้งที่เป็นคุณและโทษต่อไป ถ้ามีอิทธิพลต่อการครองเรือนจริง ก็คงไม่มีอะไรห้ามได้ พระพุทธองค์จึงไม่ทรงเน้นเรื่องฤกษ์ยาม แต่ทรงเน้นถึงข้อปฏิบัติต่อกันว่ามีอิทธิพลให้แต่คุณโดยส่วนเดียว จะทำให้ชีวิตสมบูรณ์เจริญงอกงามตลอดกาล จึงทรงวางหลักการปฏิบัติต่อกันไว้เป็นเสมือนตำราการครองเรือนที่ชื่อว่า "คิหิปฏิบัติ" แปลว่า ข้อปฏิบัติสำหรับผู้ครองเรือน (ในภาคท้ายของหนังสือ นวโกวาท มหามกุฏราชวิทยาลัยฯ) ในที่นี้ขอยกมาเป็นตัวอย่างเพียงหมวดเดียว คือ หมวด "สังคหวัตถุ(เรื่องการสงเคราะห์กัน" ซึ่งมีอยู่ ๔ ข้อ
๑. เอื้อเฟื้อต่อกัน (ทาน)
๒. ใช้คำไพเราะต่อกัน (ปิยวาจา)
๓. เอื้อประโยชน์ต่อกัน (อัตถจริยา)
๔. วางตนเสมอต้นเสมอปลาย (สมานัตตตา)
     หลักธรรมทั้ง ๔ ข้อนี้ ท่านกล่าวว่า เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวน้ำใจสำหรับผู้ครองเรือนมิให้เกิดปัญหาหย่าร้าง (แตกแยก) ซึ่งมีความหมายชัดเจนในคำแปลแล้ว ก็ขอฝากไว้เป็นของขวัญเนื่องในวันวาเลนไทน์ไว้ ณ ที่นี้กับเขาด้วย

********