หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน มกราคม 2550

ธรรมจักษุ ประจำเดือนมกราคม 50

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน มกราคม 2550

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

นิตยสารทางพระพุทธศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดของไทยฉบับแรกออกเมื่อเดือนตุลาคม2437

เรื่อง
“ พระพุทธศาสนาในโลกปัจจุบัน ”

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

โดย......พิพัฒน์ บุญยง

ปีที่ 91 ฉบับที่ 4 มกราคม 2550
ISSN 0859-5275

พระพุทธศาสนาในโลกปัจจุบัน
ประเทศไทย

พิพัฒน์ บุญยง แปลและเรียบเรียง
"พระปฐมเจดีย์ มีความหมายว่าเป็นพระเจดีย์องค์แรกที่ถูกสร้างขึ้น ณ สุวรรณภูมิ ประเทศทางบุรพทิศแห่งนี้"

     ตามประเพณีที่สืบทอดกันมา เชื่อกันว่าพระพุทธศาสนาถูกเข้าสู่ประเทศไทยกว่าสองพันปีมาแล้ว ในสมัยนั้นประชาชนเรียกดินแดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบันว่า สุวรรณภูมิ เป็นดินแดนที่อยู่อาศัยของพระสงฆ์ผู้ทรงธรรม เป็นสมัยเดียวกันกับที่พระเจ้าอโศกมหาราชแห่งอินเดีย ได้ส่งคณะธรรมทูต 9 คณะ ออกประกาศพระพุทธศาสนาสู่นานาประเทศ พระธรรมทูตคณะหนึ่งนำโดยพระอรหันต์ 2 องค์ คือ พระโสณะ และพระอุตตระ ได้เดินทางมาสู่ดินแดนนี้และได้แสดงสัจธรรมคำสอนของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ให้เป็นที่ปรากฏแก่ประชาชนทั่วไป จนเจ้าผู้ครองนครแห่งดินแดนนี้ พร้อมด้วยไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินหันมายอมรับนับถือพระสัจธรรมคำสอนของพระพุทธองค์ที่พระอรหันต์ทั้ง 2 รูปนั้นนำมาประกาศ จนในที่สุดพระพุทธศาสนาได้ถูกประดิษฐานไว้ ณ ดินแดนสุวรรณภูมิ ที่เราเชื่อกันว่าคือจังหวัดนครปฐมในปัจจุบัน
     นครปฐมในขณะนั้นเป็นนครหลวง หรือเป็นนครที่สำคัญที่สุดนครหนึ่งในบรรดานครทั้งหลายในสุวรรณภูมิ และเป็นนครที่ได้กลายเป็นศูนย์กลางแห่งพระพุทธศาสนา ที่มีประสิทธิภาพในการประกาศเผยแผ่คำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีการสร้างพระสถูปองค์ใหญ่ขึ้น ณ ที่ตรงนั้น ซึ่งต่อมาเรียกว่า พระปฐมเจดีย์ มีความหมายว่าเป็นพระเจดีย์องค์แรกที่ถูกสร้างขึ้น ณ สุวรรณภูมิประเทศทางบุรพทิศแห่งนี้ เพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ของพระพุทธศาสนาที่สำคัญ เป็นที่เชิดชูยกย่องพระสัจธรรมคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ยิ่งใหญ่ที่สุด    สมกับสมัญญาที่ประชาชนทั่วไปเรียกขานว่า   " แผ่นดินธรรมแผ่นดินทอง" ซึ่งเป็นคำยกย่องดินแดนที่บุพชนคนแต่เดิมเรียกกันว่า "สุวรรณภูมิ"
     พระโอรสองค์ที่ 3 ของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ คือพ่อขุนรามคำแหง ได้ขึ้นครองราชย์สืบสันตติวงศ์เป็นกษัตริย์องค์ต่อมาในปีพุทธศักราช 1820 ( ค.ศ. 1277 ) และได้ปกครองประเทศเป็นกษัตริย์องค์ที่ 3 แห่งกรุงสุโขทัย ในรัชกาลของพระองค์กรุงสุโขทัยได้มีอำนาจเบ็ดเสร็จในการปกครอง และมีความเจริญรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจสูงสุด ราชอาณาจักรของพระองค์ได้แผ่ขยายไปทุกทิศทางโดยรอบ โดยทางทิศเหนือจดจังหวัดแพร่และน่าน ทางตะวันออกถึงกรุงเวียงจันทร์ ทางทิศใต้ถึงสุดเขตแหลมมลายู และทางด้านตะวันตกแผ่ไกลไปถึงกรุงหงสาวดี ในด้านภาษาไทยพ่อขุนรามคำแหงทรงคิดประดิษฐ์อักษรไทยขึ้นใช้แทนอักษรขอมที่เคยใช้มาแต่เดิม เป็นภาษาของทางราชการเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ และเหนือสิ่งอื่นใด พระองค์ได้อาราธนาพระภิกษุในพระพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาท มาประดิษฐานพระพุทธศาสนาในกรุงสุโขไทยและอุปถัมภ์บำรุงจนพระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองสืบเนื่องมาจนถึงวันนี้
     ณ ปัจจุบัน รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยระบุไว้ว่า พระมหากษัตริย์ทรงดำรงไว้ซึ่งสัญลักษณ์แห่งชาติ เป็นองค์ศาสนูปถัมภก ปกป้องคุ้มครองและทะนุบำรุงทุกศาสนาบรรดามีในประเทศไทย ทั้ง ๆ ที่พระองค์เองทรงเป็นพุทธมามกะตามกฎมนเทียรบาลแห่งโบราณราชประเพณี   ประชากรของประเทศไทยตามตัวเลขที่ได้มีการสำรวจครั้งสุดท้าย รวม 60 ล้านคน ในจำนวนนี้ 95 % นับถือพระพุทธศาสนา พระพุทธศาสนาได้มีอิทธิพลอย่างลึกซึ้งต่อศิลปกรรม ต่อจารีตประเพณี ต่อการศึกษา ต่อบุคลิกลักษณะ และอุปนิสัยใจคอของประชาชน พระพุทธศาสนาได้หล่อหลอมรูปแบบของกริยามารยาท ความประพฤติทางกายวาจา ความรู้สึกนึกคิด และการกระทำของคนไทย  โดยสรุปแล้ว สามารถจะกล่าวได้ว่า พระพุทธศาสนาได้กลายเป็นสิ่งหล่อหลอมให้คนไทยมีชีวิตจิตใจอุปนิสัยใจคอแบบที่คนไทยเป็นเสน่ห์ที่ประเทศไทยได้รับการกล่าวขานว่า   "สยามเมืองยิ้ม" นั้น คงจะมาจากอิทธิพลของพระพุทธศาสนาที่มีต่อประชาชนคนไทยอย่างไม่ต้องสงสัย ด้วยตระหนักถึงเหตุนี้เอง ที่ ผู้ปกครองประเทศทั้งหลายต้องถือเป็นหน้าท ี่ที่จะต้องรับผิดชอบในการทะนุบำรุงและส่งเสริมพระพุทธศาสนาให้เจริญรุ่งเรืองอยู่คู่กับประเทศไทยตลอดไป
     ผู้ปกครองประเทศไทยที่ผ่านมา ล้วนแต่ได้ส่งเสริมและสนับสนุนพระพุทธศาสนาตลอดมา โดยการก่อสร้างและบำรุงรักษาวัดวาอารามตลอดจนศาสนสถานต่าง ๆ โดยการจัดหาวัสดุอุปกรณ์ที่จำเป็น รวมถึงสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับการปฏิบัติศาสนกิจ ถวายแก่พระภิกษุสงฆ์   และที่สำคัญที่สุดที่ขาดไม่ได้ ก็คือโดยการอุปถัมภ์กิจกรรมทางด้านการพระศาสนา อย่างเช่น   การทำสังคายนาพระธรรมวินัย และการชำระพระไตรปิฎก หรือการแปลพระคัมภีร์ภาษาบาลีเป็นภาษาไทย หรือการปฎิรูปคณะสงฆ์ การสถาปนาสมเด็จพระสังฆราชที่ทรงความสามารถปกครองคณะสงฆ์ นับตั้งแต่ พ.ศ.2446 (ค.ศ.1903) รัฐได้ประกาศใช้รัฐธรรมนูญที่ประกอบด้วยพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ โดยให้คณะสงฆ์สามารถปกครองกันเองได้
     รัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทย ได้ประกาศรับรองให้วันสำคัญทางพระพุทธศาสนา 4 วัน ให้เป็นวันหยุดราชการประจำปี คือ วันวิสาขบูชา อันเป็นวันที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพาน วันมาฆะบูชา อันเป็นวันที่พระอรหันต์ 1,250 รูปมาประชุมพร้อมกันโดยมิได้นัดหมาย พระพุทธเจ้าทรงแสดงพระโอวาทปาฏิโมกข์แก่พระอรหันต์ วันอาฬหบูชา เป็นวันที่พระองค์ทรงประกาศพระศาสนาโดยการแสดงพระปฐมเทศนาแก่พระปัญจวัคคีย์ และอีกวันหนึ่งคือ วันเข้าพรรษา อันเป็นวันที่พระภิกษุหยุดจาริกไปไนที่ต่าง ๆ เริ่มอธิษฐานใจพักอาศัยอยู่กับที่ ณ วัดใดวัดหนึ่งตลอดฤดูฝนเป็นเวลา 3 เดือน ในระหว่างเข้าพรรษา ทั้งรัฐและราษฎรทั่วไป จะถือโอกาสประกอบพิธีทำบุญทำกุศลประเภทต่าง ๆ เช่นสวดมนต์ทำบุญบ้านที่เราอยู่อาศัย ทำบุญขึ้นบ้านใหม่ ทำบุญฉลองวันเกิด   ทำบุญเนื่องในพิธีแต่งงานเป็นต้น โดยนิมนต์พระเถรานุเถระจากวัดต่าง ๆ ที่มีอยู่มากมาย มาเจริญพระพุทธมนต์เพื่อเป็นสิริมงคล ตลอดถึงทำบุญอุทิศให้ปู่ ย่า ตา ยาย ญาติ พี่น้อง หรือเพื่อนพ้องที่วายชนม์คนที่ตายจากไปก่อน   ในพิธีบุญดังกล่าวมีการประพรมน้ำพระพุทธมนต์ขับไล่สิ่งชั่วร้ายคงไว้แต่สิ่งที่เป็นสิริมงคลตามความเชื่อตามแบบแผนประเพณีที่ยึดถือสืบๆ กันมา แม้แต่แบบพราหมณ์ หรือแบบไสยศาสตร์ก็มีปนเปกันไป ตามวิสัยของชาวพุทธที่ยังแยกไม่ออก
     อิทธิพลของพระพุทธศาสนาเราสามารถจะมองเห็นได้แทบจะทุกแง่มุมของชีวิตและวัฒนธรรมของคนไทย ตามบ้านของประชาชนจะพบว่าแทบทุกครัวเรือนของชาวพุทธมีพระพุทธรูปองค์เล็กบ้างใหญ่บ้าง ตั้งไว้บนโต๊ะหมู่บูชาเพื่อเคารพบูชา เวลาออกนอกบ้านชาวพุทธไทยก็ไม่ทิ้งนิสัยชอบอยู่ใกล้พระ จึงนิยมเลี่ยมพระติดสร้อยห้อยคอไว้เพื่อสักการะและป้องกันตัว ยามเมื่อมีโอกาสเดินผ่านสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ เช่นวัดพระแก้วมรกต ก็อดที่จะยกมือประณมก้มลงกราบไหว้บูชาตามโอกาสอันควรไม่ได้ ปีละหลาย ๆ ครั้งที่ชาวไทยพุทธเป็นเจ้าภาพหรือเข้าร่วมในงานบุญตามวัดต่าง ๆ บางโอกาสชาวไทยพุทธก็เดินทางไปแสวงบุญยังปูชนียวัตถุหรือสถานที่ที่ตนเคารพสักการะที่ตั้งอยู่ไกลออกไปจากบ้านเกิดเมืองนอนเพื่อไปแสดงความเคารพหรือสักการบูชา   การสร้างวัด อย่างเช่นสร้างพระอุโบสถ สร้างฐานชุกชีที่ประดิษฐานพระพุทธรูป โดยปกติถือว่าเป็นการก่อสร้างสิ่งที่สวยงาม หรือหรูหราที่สุดประจำหมู่บ้าน พระธรรมคำสั่งสอนของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และวรรณคดีทางพระพุทธศาสนา เช่นชาดกต่าง ๆ   ล้วนแล้วแต่เป็นสิ่งดลใจให้เกิดวรรณคดีไทยและเป็นต้นกำเนิดรูปแบบของศิลปกรรมไทยส่วนใหญ่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งภาพเขียนบนฝาผนังพระอุโบสถของพระอารามต่างๆ ทั้งในกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด ภาษาบาลีซึ่งเป็นภาษาของพระพุทธเจ้าและภาษาสันสกฤตก็ได้รับการยกย่องจากคนไทยว่าเป็นภาษาเก่าดั้งเดิม คำในภาษาไทยจำนวนมากเป็นคำที่มีรากศัพท์มาจากภาษาบาลีและสันสกฤต
     นับเป็นเวลาหลายศตวรรษมาแล้ว ตั้งแต่พระโสณะและพระอุตตระนำพระพุทธศาสนามาสู่ประเทศไทย   คณะสงฆ์หรือคณะนักบวชผู้ใช้ชีวิตแบบวัดขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้กลายเป็นสถาบันที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของชาติ   ภายใต้การอุปถัมภ์ของพระมหากษัตริย์ทุกพรนะองค์   ตลอดจนการดูแลสนับสนุนของรัฐบาลและประชาชน คณะสงฆ์ยังได้รับสิทธิพิเศษในการปกครองตนเอง การปกครองที่แยกออกต่างหากสำหรับพระสงฆ์ได้ถูกจัดขึ้นอย่างเป็นทางการเป็นครั้งแรกในปีคริสต์ศักราช 2446 (ค.ศ.1903) เมื่อกษัตริย์รัชกาลที่ 5 ได้ตราพระราชบัญญัติปกครองคณะสงฆ์ ร.ศ.121 ขึ้น นับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา รัฐได้ปรับปรุงแก้ไขกฎหมายเป็นครั้งคราว ดังนั้น กฎหมาย 3 ฉบับต่อไปนี้จึงถูกตราขึ้นมาเพื่อใช้บังคับ คือ
1. พระราชบัญญัติปกครองคณะสงฆ์ ร.ศ. 121 (ค.ศ. 1903)
2. พระราชบัญญัติคณะสงฆ์   พ.ศ. 2484 (ค.ศ. 1941)
3. พระราชบัญญัติคณะสงฆ์   พ.ศ. 2505 (ค.ศ. 1962)
     ในระดับการปกครองส่วนกลาง สมเด็จพระสังฆราชซึ่งได้รับการแต่งตั้งโดยพระมหากษัตริย์ ให้ดำรงตำแหน่งประมุขของคณะสงฆ์ ทรงเป็นผู้รับผิดชอบในภารกิจของคณะสงฆ์ทุกอย่าง พระองค์ทรงไว้ซึ่งอำนาจโดยสมบูรณ์ในการกปกครองคณะสงฆ์ทั้งหมด ตลอดจนทรงบังคับบัญชางานทางด้านศาสนาทุกอย่าง ภายใต้การบังคับบัญชาของพระองค์ มีกรรมการมหาเถรสมาคมซึ่งทำหน้าที่รับผิดชอบต่อพระองค์เสมือนสภาที่ปรึกษา
     ในระดับการปกครองส่วนท้องถิ่น คณะสงฆ์จะได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งทางการปกครอง ประจำเขตการปกครองท้องถิ่นที่ถูกแบ่งแยกย่อยลงไปตามลำดับ จากใหญ่ไปหาเล็ก เช่นจากประเทศแบ่งเป็นภาค จากภาคแบ่งเป็นจังหวัด จากจังหวัดแบ่งเป็นอำเภอ จากอำเภอแบ่งเป็นตำบล จากตำบลแบ่งเป็นหมู่บ้าน ซึ่งเป็นหน่วยการปกครองที่เล็กที่สุดเช่นเดียวกับการปกครองทางราชอาณาจักร
     คณะรัฐบาลเป็นผู้อำนวยความสะดวกในด้านการปกครองให้แก่คณะสงฆ์   โดยผ่านทางรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษา การเป็นผู้รับผิชอบและควบคุมดูแลให้เป็นไปตามกฎหมาย ภายใต้การบังคับบัญชาของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ (ปัจจุบันอยู่ในความดูแลของนายกรัฐมนตรีหรือรัฐมนตรีที่ได้รับหมอบหมาย) มีอธิบดีกรมการศาสนา (ปัจจุบันเป็นผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ)   ซึ่งเป็นอดีตเลขาธิการสภาสูงสุดของคณะสงฆ์เป็นผู้รับผิดชอบดูแล และใช้สำนักงานของกรมเป็นสำนักเลขาธิการของสังฆสภา กรมการศาสนาจึงทำหน้าที่เป็นเสมือน สำนักงานประสานงานระหว่างฝ่ายสงฆ์และฝ่ายอาณาจักร สังฆสภารับผิดชอบดูแลพระสงฆ์ตลอดจนวัดวาอาราม และส่งเสริมโครงการด้านศาสนาทุกอย่าง ไม่ว่าจะเป็นด้านการศึกษา การเผยแผ่และด้านการสังคมสงเคราะห์
     ส่วนพระพุทธศาสนานิกายมหายานก็มีผู้นับถืออยู่ในประเทศไทยเช่นเดียวกัน แต่เป็นส่วนน้อย คนที่นับถือส่วนใหญ่เป็นคนจีนและชาวเวียดนาม   มหายานฝ่ายจีนมีวัดอยู่ประมาณ 21 วัด และมีหอประชุมหรือโรงสวดมนต์อีก 25 แห่ง ใช้สำหรับเป็นสถานที่ทำบุญ เช่นการให้บริการแก่ชาวพุทธทั่วไป   และเป็นสถานที่ปฏิบัติสมาธิ พระสงฆ์จีนดูง่ายเพราะการครองจีวรแตกต่างจากพระสงฆ์ไทย (เถรวาท) โดยที่การห่มจีวรคือมีเสื้อสีส้มและนุ่งกางเกง ฉันมังสะวิรัติอย่างเคร่งครัด และเป็นอาหารที่ปรุงเองภายในวัด เช่นเดียวกันกับพระสงฆ์ไทยนิกายเถรวาทำเป็นที่ต้องครองชีวิตโสด จำพรรษาอยู่แต่ในวัด ห้ามมีภริยาหรือพักพาอาศัยอยู่ในบ้านอย่างฆราวาส กิจวัตรประจำวันส่วนใหญ่เกี่ยวกับการบำเพ็ญศีลวัตรให้หมดจด และเตรียมพิธีกรรมสำหรับคนตายหรืองานศพ
     สำหรับนิกายหมายานของพระสงฆ์เวียดนามในประเทศไทยพบว่ามีวัดญวนที่เป็นหลักอยู่ 13 วัด การครองจีวรของพระสงฆ์ญวนก็คล้ายกับพระสงฆ์จีน พระสงฆ์ญวนไม่ต้องขึ้นอยู่กับกฎข้องบังคับพิเศษในเรื่องอาหารการขบฉัน เพราะฉะนั้น พระสงฆ์ญวนบางวัดจึงประกอบอาหารเช้าฉันกันเอง
     พระพุทธศาสนาได้ลงรากปักฐานอย่างมั่นคงอยู่บนผืนแผ่นดินไทย ไม่ว่าจะเป็นด้านตำรับตำรา ภาษา   วรรณคดี และด้านการพูดจาปราศรัยแบบอุปมาอุปไมยด้วยประการฉะนี้

********