หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน กรกฎาคม 2548

ธรรมจักษุ ประจำเดือนกรกฎาคม 2548

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน กรกฎาคม 2548

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

เรื่อง

ปรัชญาศาสนากับสังคมไทย

โดย...พจนารถ สุพรรณกูล

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ปีที่ 89 ฉบับที่ 10 กรกฎาคม 2548

ปรัชญาศาสนากับสังคมไทย

พจนารถ สุพรรณกูล

การศึกษาปรัชญาศาสนา สามารถนำมาประยุกต์ใช้ในบริบทของสังคมไทย และสังคมโลกยุคปัจจุบันที่มีแต่อำนาจของกระแสวัตถุนิยม ความต้องการอันไร้ขอบเขตจำกัดที่สิ้นสุดของมนุษย์ปุถุชน อันเต็มไปด้วยอำนาจของกามตัณหา โดยคิดว่าถ้าได้วัตถุนิยมมาสนองความต้องการของตนมาก ก็จะทำให้มีความสุขจากการบริโภคเพื่อสนองกิเลสของตน หากถ้าเราไม่มีหลักในการคิดหรือคิดไม่เป็น ไม่เข้าใจสิ่งต่าง ๆ ไม่เข้าใจโลกและชีวิต ปล่อยชีวิตไปตามการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วของโลกในยุคการสื่อสารที่ไร้ขีดจำกัด เราก็ไม่สามารถวิเคราะห์แยกแยะสิ่งต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงของวัตถุนิยมและบริโภคนิยม เราจะดำรงชีวิตอยู่ในสังคมด้วยความยากลำบาก ต้องดิ้นรนแสวงหาความสุขไปตามกระแสโลกก่อให้เกิดความทุกข์แก่ชีวิตทั้งกายและใจ

ถ้าหากเรามีหลักในการคิด รู้ทันการเปลี่ยนแปลงของกระแสวัตถุนิยมของโลกได้ อย่างคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คือเรื่องกฎไตรลักษณ์ ได้แก่ อนิจจัง ความไม่เที่ยง ความไม่สามารถทนอยู่ในสภาพเดิมได้ ต้องเปลี่ยนแปลงจะต้องเป็นทุกข์ เป็นอนัตตาไม่ควรยึดมั่นว่าเป็นตัวตนของเรา ถ้าไปยึดมั่นก็จะเกิดความทุกข์ ถ้าเราใช้หลักคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาปฏิบัติจะทำให้เราเกิดความเข้าใจในโลกแห่งการเปลี่ยนแปลงและเข้าใจชีวิต เพียงแต่เรามีสติรู้เท่าทันการเปลี่ยนแปลง ขณะใดเรามีสติกำหนดรู้การเปลี่ยนแปลง ขณะนั้นเราจะไม่เกิดความทุกข์ จะดำรงชีวิตอยู่ในสังคมอย่างมีความสุข

พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต) ได้กล่าวความแตกต่างของการใช้สอยปัจจัยที่จะมุ่งไปเพื่อตัณหาหรือปัญญาว่า
บริโภคด้วยปัญญาต่างกับบริโภคด้วยตัณหาอย่างไร บริโภคด้วยตัณหาก็คือ บริโภคเพื่อเสพรส เพื่อมุ่งเอร็ดอร่อย คือสนองความรู้สึกชอบใจ ไม่ชอบใจให้เกิดสุขทุกข์ ในที่นี้ก็คือ ไม่เอาทุกข์จะเอาแต่สุข ที่ว่าสุขในกรณีของอาหารก็คืออร่อย เป็นการสนองตัณหาซึ่งอยากบำเรอตา หู จมูก ลิ้น กาย ถ้าเป็น เครื่องนุ่งห่มก็เป็นความสวยงาม ความโก้เก๋ ตลอดจนประกวดประชันแข่งขันฐานะกัน เอาอาหาร เครื่องนุ่งห่ม เอาที่อยู่อาศัยเป็นเครื่องแสดงฐานะ การทำอย่างนี้ท่านว่าไม่เป็นการสนองความต้องการที่แท้จริงของชีวิต พูดภาษาสมัยใหม่ไม่เป็นว่ามันไม่ได้เป็นเครื่องแสดงการมีคุณภาพชีวิต ตามหลักของพระพุทธศาสนา เมื่อเรากินได้สนองความต้องการในการทำให้เกิดคุณภาพชีวิต เราก็จะมีความสุขขึ้นมาอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นความสุขทางปัญญา ก็เปลี่ยนจากตัณหามาเป็นฉันทะ อยากกินเพื่อเสพเรียกว่าตัณหาอยากกินเพื่อคุณภาพชีวิต เรียกว่า ฉันทะ แยกไปคนละทิศ

การบริโภคแล้วทำให้เกิดคุณภาพชีวิตที่ดี จนเกิดความสมบูรณ์ในชีวิตที่เห็นได้ชัดเจนมาก คือ ในสมัยที่พระ สิทธัตถโพธิสัตว์กำลังบำเพ็ญทุกกิริยาอยู่นั้น มีอยู่วาระหนึ่งที่พระองค์ลดปริมาณการเสวยพระกระยาหาร จนในที่สุดไม่เสวยเลย ทำให้พระวรกายของพระองค์อ่อนแอไม่สามารถเจริญสมาธิได้ จนแทบจะเอาชีวิตไม่รอด ก็ไม่สามารถ ทำให้พระองค์บรรลุพระโพธิญาณได้ ในขณะนั่นเองก็มีอุปมา ๓ ข้อ๒ เกิดเป็นข้อคิดแก่พระองค์อย่างอัศจรรย์ ทำให้พระองค์กลับมาเสวยพระกระยาหารเช่นเคย การกลับมาเสวยพระกระยาหารของพระองค์อีกนั้น มิใช่เพื่อเสพ เพื่อสนุกสนาน หรือเพื่อความโก้เก๋ แต่ประการใดแต่เป็นการบริโภคเพื่อให้อัตภาพเป็นอยู่ได้ และเพื่อเป็นการสนับสนุนการเจริญ ศีล สมาธิ ปัญญา อันจะนำมา เพื่อบรรลุโพธญาณ เพราะเป็นการเสวยที่ไม่ทำให้กายและจิตติดใจ หมกหมุ่น มัวเมาอยู่กับสิ่งที่ได้เสวยนั้น คือ มีทั้งกายและจิตหลีกออกจากกามโดยสิ้นเชิง เมื่อการบริโภคไม่ทำให้เป็นการพอกพูนของกิเลสเช่นนี้ จิตของพระองค์จึงพร้อมที่จะก้าวเข้าสู่พระโพธิญาณได้อย่างไม่ยาก ซึ่งเป็นกรณีตัวอย่างในการเสพบริโภคปัจจัย แต่ไม่ยึดติด กิเลสจึงไม่พอกพูน ซึ่งเป็นการเสพบริโภคเพื่อให้มีพละกำลังในการทำความเพียร จนในที่สุดพระองค์ก็ได้บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ ชีวิตพรหมจรรย์ของพระองค์ก็สมบูรณ์

มนุษย์สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ตามควรแก่อัตภาพด้วยการใช้สอยปัจจัย ๔ คือ อาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย และยารักษาโรค ก็เพียงพอในการดำเนินชีวิต แต่โลกยุคปัจจุบันมีความเจริญทางด้านเทคโนโลยีอย่างไม่หยุดยั้ง หากมนุษย์นำประโยชน์จากเทคโนโลยีมาใช้โดยกำกับด้วยปัญญารู้เท่าทันการเปลี่ยนแปลง ไม่เสพด้วยตัณหาเทคโนโลยีต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในยุคปัจจุบันก็จะมีประโยชน์ต่อคุณภาพชีวิตของมนุษย์ในปัจจุบันมากกว่าจะมีโทษ จุดมุ่งหมายในการเสพ คือ มุ่งเพื่อให้ชีวิตของตนเองสามารถดำรงอยู่ได้ด้วยปัญญา เพื่อความสุขทั้งกายและใจที่มีความพอดี อันนำไปสู่ความสงบสุขของสังคมโลกในที่สุด

********

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

เรื่อง

โปฏฐปาทสูตร

โดย... รศ.สุเชาวน์ พลอยชุม

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ปีที่ 89 ฉบับที่ 10 กรกฎาคม 2548

โปฏฐปาทสูตร

ใจความของพระสูตร

๑. พระสูตรนี้ พระพุทธองค์ทรงแสดงแก่โปฏฐปาทปริพาชก ณ ศาลาที่พักของพวกปริพาชก ระหว่างทางที่เสด็จจากพระเชตวันเพื่อเข้าไปบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี

     ๒. โปฏฐปาทะได้เล่าถวายพระพุทธองค์เรื่องอภิสัญญานิโรธว่า สมณพราหมณ์บางพวกว่า
     - สัญญาของคนเกิดดับโดยไม่มีเหตุปัจจัย
     - บางพวกว่า สัญญาคืออัตตาของคน เมื่ออัตตาเข้ามาสู่คน คนก็มีสัญญา เมื่ออัตตาออกไปจากคน คนก็ไม่มีสัญญา
     - บางพวกว่า คนที่มีฤทธิ์สามารถถอดสัญญาจากตน และใส่สัญญาเข้าไปในตนได้
     - บางพวกว่า พวกเทวดาที่มีฤทธิ์เท่านั้น สามารถถอดและใส่สัญญาได้
แล้วทูลถามพระพุทธองค์ว่า ทรงว่าอย่างไรในเรื่องนี้.

     ๓. พระพุทธองค์ตรัสตอบว่า สัญญาของคนเกิดดับตามปัจจัยคือ
     - เมื่อบุคคลเจริญสมาธิ ละนิวรณ์ ๕ ได้บรรลุปฐมฌาน สัญญาในกาม (กามสัญญา) ดับ สัญญาในสัจจะ (สัจจสัญญา) อันเป็นผลจากวิเวกเกิด
     - เมื่อบรรลุทุติยฌาน สัญญาในสัจจะอันเป็นผลจากวิเวกดับ สัญญาในสัจจะอันเป็นผลจากสมาธิเกิด
     - เมื่อบรรลุตติยฌาน สัญญาในสัจจะอันเป็นผลจากสมาธิดับ สัญญาในสัจจะอันเป็นผลจากอุเบกขาเกิด
     - เมื่อบรรลุจตุตถฌาน สัญญาในสัจจะอันเป็นผลจากอุเบกขาดับ สัญญาในสัจจะอันไม่มีทุกข์ไม่มีสุขเกิด
     - เมื่อบรรลุฌานที่ ๕ สัญญาอันเนื่องด้วยรูปดับ สัญญาในสัจจะประกอบด้วยอากาสานัญจายตนะเกิด
     - เมื่อบรรลุฌานที่ ๖ สัญญาในสัจจะอันประกอบด้วยอากาสา-นัญจายตนะดับ สัญญาในสัจจะอันประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนะเกิด
     - เมื่อบรรลุฌานที่ ๗ สัญญาในสัจจะอันประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนะดับ สัญญาในสัจจะอันประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะ เกิด
     - เมื่อบรรลุฌานที่ ๘ สัญญาในสัจจะอันประกอบด้วย อากิญจัญญายตนะดับ สัญญาหยาบอย่างอื่นก็ดับ ถึงสัญญานิโรธ ซึ่งเป็นยอดสัญญา

๔. โปฏฐปาทะทูลถามว่า สัญญากับญาณ อะไรเกิดก่อน ตรัสตอบว่า สัญญาเกิดก่อน ญาณเกิดทีหลัง

     ๕. โปฏฐปาทะทูลถามเรื่องสัญญากับอัตตาว่า เป็นคนละอย่างหรือเป็นอย่างเดียวกัน ตรัสตอบว่า อัตตามี ๓ อย่าง คือ
     - อัตตาหยาบ คือร่างกายอันเกิดจากธาตุ ๔
     - อัตตาสำเร็จด้วยใจ มีรูป
     - อัตตาสำเร็จด้วยใจ ไม่มีรูป
     สัญญาเป็นคนละอย่างจากอัตตาทั้ง ๓ อย่าง

๖. โปฏฐปาทะทูลถามอัพยากตปัญหา ๑๐ ข้อ พระพุทธองค์ตรัสว่า ไม่ทรงพยากรณ์ เพราะเป็นเรื่องที่ไม่ประกอบด้วยอรรถ ไม่ประกอบด้วยธรรม ไม่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ไม่เป็นไปเพื่อความดับ ความสงบ ความรู้ยิ่ง ความตรัสรู้ และนิพพาน

๗. โปฏฐปาทะเห็นด้วยกับเรื่องที่พระพุทธองค์ทรงแสดงให้ฟัง แต่เมื่อพระพุทธองค์เสด็จกลับไปแล้ว พวกปริพาชกก็พากันโจมตี โปฏฐปาทะว่า ทำไมจึงเห็นดีเห็นงามตามพระพุทธองค์ไปหมด เพราะพวกเขาเองก็ยังไม่เข้าใจในเรื่องที่พระพุทธองค์ทรงแสดง
โปฏฐปาทะตอบว่า ตัวเขาเองก็เข้าใจไม่ตลอด แต่เขาเห็นว่าเรื่องที่พระพุทธองค์แสดงนั้น ถูกต้อง เป็นจริง คนที่เป็นบัณฑิตอย่างเขาจะไม่อนุโมทนาได้อย่างไร

     ๘. ต่อมาอีก ๒-๓ วัน โปฏฐปาทะพร้อมกับนายจิตตะไปเฝ้าพระพุทธองค์ ก็เล่าเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นให้พระพุทธองค์ฟัง พระพุทธองค์จึงตรัสเรื่องต่าง ๆ ให้โปฏฐปาทะฟังดังนี้
     - เรื่องอัพยากตปัญหานั้น พระพุทธองค์ทรงแสดง ทรงบัญญัติว่า เป็นธรรมที่ไม่เป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยส่วนเดียว ส่วนธรรมที่ทรงแสดง ทรงบัญญัติว่า เป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยส่วนเดียวคืออริยสัจ ๔
     - มีสมณพราหมณ์บางพวกสอนว่า หลังตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว และเมื่อพระองค์ทรงสอบถามถึงโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว และปฏิปทาที่จะให้ถึงโลกดังกล่าวนั้น พวกเขาก็ตอบไม่ได้ คำสอนดังกล่าวจึงไม่เป็นจริง.
     - การได้อัตภาพนั้นมี ๓ อย่างคือ อัตภาพอย่างหยาบ อัตภาพสำเร็จด้วยใจ และอัตภาพที่ไม่มีรูป แต่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อการละการได้อัตภาพทั้ง ๓ อย่างนั้น ซึ่งเมื่อปฏิบัติได้บริบูรณ์ ย่อมอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน
     - สุดท้ายทรงสรุปว่า ทั้งหมดที่กล่าวมา ล้วนเป็นโลกสมัญญา (ชื่อตามโลก) โลกนิรุตติ (ภาษาชาวโลก) โลกโวหาร (สำนวนชาวโลก) โลกบัญญัติ (การกำหนดของชาวโลก) แต่พระองค์มิได้ทรงยึดถือไปตามนั้น

๙. เมื่อจบการสนทนา โปฏฐปาทะแสดงตนเป็นอุบาสก ส่วนนายจิตตะขอบรรพชาอุปสมบทและที่สุดก็ได้เป็นพระอรหันต์

     ข้อศึกษาในพระสูตรนี้

     ๑. ในตอนต้นของพระสูตรนี้ แสดงให้เห็นพุทธจริยา ๒ อย่างที่น่าสังเกต คือ
     ประการแรก พระพุทธองค์มักเสด็จไปสู่สำนักของนักบวชนอกพระพุทธศาสนาซึ่งมีหลากหลายลัทธิ เพื่อทรงสนทนาธรรม พุทธจริยาเช่นนี้แสดงว่า พระพุทธองค์มิได้ทรงรังเกียจนักบวชในลัทธิศาสนาอื่น ตรงกันข้าม เมื่อมีโอกาสอันควร มักเสด็จไปทรงสนทนาด้วย และเรื่องที่ทรงสนทนาก็มักเป็นเรื่องในลัทธิศาสนาของเขาเหล่านั้น หรือเป็นการแลกเปลี่ยนทรรศนะในเรื่องใดเรื่องหนึ่งระหว่างกันและกัน บางครั้งก็เป็นโอกาสให้พระองค์ได้ทรงแก้ข่าวลือ หรือความเข้าใจผิด ๆ เกี่ยวกับพระองค์เองที่ชาวบ้านหรือนักบวชในลัทธิศาสนาอื่น ๆ พูดกันไปผิด ๆ ให้พวกเขาได้เข้าใจอย่างถูกต้อง ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อพระพุทธศาสนาโดยรวมเป็นอย่างมาก
     พุทธจริยาดังกล่าวนี้ นับว่าเป็นเรื่องที่หาได้ยากในศาสนาอื่น ๆ เพราะส่วนมากแล้ว ผู้ที่เป็นศาสดาหรือคณาจารย์ของหมู่คณะทั้งหลายนั้น มักถือตัวว่าเป็นผู้ยิ่งใหญ่ หรือเป็นบุคคลสำคัญจึงไม่ควรไปหาผู้ใด มีแต่คนอื่นจะต้องมาหาตนเท่านั้น อันเป็นจริยาที่แสดงถึงความมีทิฏฐิมานะ รุนแรง แต่พระพุทธองค์กลับทรงมีพุทธจริยาตรงกันข้าม คือไม่เคยทรงถือพระองค์ว่าสำคัญยิ่งใหญ่กว่าใคร แต่ทรงถือความเหมาะความควรเป็นหลักว่า พระองค์ควรจะเสด็จไปพบใคร ที่ไหน เมื่อไร โดยไม่ทรงเลือกว่าคนนั้นจะเป็นใคร
     ประการที่ ๒ ก็คือลักษณะของการเสด็จออกบิณฑบาต ในพระสูตรกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี ข้อความนี้ แสดงว่าพระพุทธองค์เสด็จไปบิณฑบาตตามลำพังพระองค์เดียว และในเวลาเสด็จออกจากพระเชตวัน ซึ่งอยู่นอกกำแพงเมืองของกรุงสาวัตถีนั้น พระองค์ทรงนุ่งเพียงอันตรวาสก หรือที่เรียกกันว่า สบง (ผ้านุ่ง) ส่วนจีวรนั้นทรงถือไป จนกว่าจะถึงบริเวณใกล้บ้านหรือใกล้ที่จะเข้าเมืองจึงทรงครองหรือห่มจีวร ภิกษุอื่น ๆ ในครั้งพุทธกาลก็คงจะปฏิบัติทำนองเดียวกัน

ทำไมจึงทรงปฏิบัติเช่นนั้น น่าจะอธิบายได้ว่า เพื่อเป็นการถนอม จีวรซึ่งในยุคนั้นผ้าเป็นของหายาก ยิ่งผ้าของภิกษุด้วยแล้วยิ่งเป็นสิ่งที่ได้มาด้วยยาก มิใช่ซื้อหากันได้ง่ายเหมือนสมัยนี้ เพราะฉะนั้น พระพุทธองค์จึงทรงแนะภิกษุให้รู้จักใช้ผ้าอย่างถนอม ดังจะเห็นได้จากพระวินัยของภิกษุมีข้อบัญญัติเกี่ยวกับการถนอมรักษาสบงจีวรอยู่เป็นอันมาก เหตุที่พระพุทธองค์ไม่ทรงห่มจีวรตั้งแต่เสด็จออกจากวัดก็เพราะว่า วัดสมัยนั้นส่วนใหญ่อยู่ในป่า บางวัดก็อยู่ในป่าลึกมาก การห่มจีวรเดินในป่าก็เสี่ยงต่อการถูกกิ่งไม้เกี่ยวดึงทำให้ขาดได้ง่าย ฉะนั้น เพื่อความปลอดภัย ของจีวร จึงควรถือไปจนพ้นเขตป่าจึงค่อยห่ม เป็นการรักษาจีวรให้คงทนใช้ได้นาน พุทธจริยาดังกล่าวนี้ จึงเท่ากับทรงทำให้ดูเป็นตัวอย่าง

พระกรรมฐานในบ้านเรา เมื่อท่านเดินป่า หรืออยู่ในป่า ก็ปฏิบัติเช่นนี้เหมือนกัน คือเวลาเดินป่า จีวรกับสังฆาฏิท่านจะพับพาดบ่า หรือใส่ในบาตร เพื่อเป็นการถนอมผ้าและเดินป่าได้สะดวก ต่อเมื่อจะเข้าละแวกบ้าน หรือพ้นเขตป่า ท่านจึงห่มจีวร

พุทธจริยาดังกล่าวนี้ แสดงถึงความเป็นผู้ละเอียดอ่อนของพระพุทธองค์แม้เรื่องเล็กน้อย แต่มีประโยชน์ ซึ่งคนทั่วไปไม่คิดและไม่เห็น พระองค์ก็ทรงแนะและทรงทำให้เห็นเป็นแบบอย่าง

๒. เรื่องสัญญาในฌานระดับต่าง ๆ นั้นเป็นเรื่องละเอียดอ่อนน่าศึกษามาก แต่ในที่นี้จะไม่วิเคราะห์ในรายละเอียด เกรงว่าจะยืดยาวเกินไป แต่จากคำสอนในเรื่องนี้มีประเด็นที่น่ารู้ก็คือ ในสมาธิไม่ว่าจะขั้นสูงเพียงใด ก็ยังมีสัญญาคือความรู้สึกหรือการรับรู้อยู่ แต่มีความละเอียดแตกต่างกันไปตามขั้นของสมาธิ หรือตามความละเอียดของสมาธิ กระทั่งถึงสมาธิหรือฌานขั้นสุดท้าย คือสัญญาเวทยิตนิโรธ หรือเรียก สั้น ๆ ว่า นิโรธสมาบัติ อันเป็นฌานขั้นที่ ๙ จึงจะหยุดการรับรู้ทั้งปวง ที่เรียกว่า ดับสัญญา หรือสัญญาดับ.

๓. คำสนทนาเรื่องอัตตาในพระสูตรนี้ แสดงให้เห็นว่า คนในยุคนั้นใช้คำว่า อัตตา ในความหมายว่า สังขารร่างกายของสัตว์หรือสิ่งมีชีวิต ดังนั้น พระพุทธองค์จึงตรัสว่า อัตตามี ๓ อย่าง คือ อัตตาหยาบ ได้แก่อัตตาที่ประกอบด้วยธาตุ ๔ และอัตตาที่สำเร็จด้วยใจคืออัตตาละเอียด และพระพุทธองค์ทรงแสดงว่า ในทางพระพุทธศาสนาทรงสอนให้ปฏิบัติเพื่อละอัตตาทั้ง ๓ อย่าง ทั้งนี้เพราะเป้าหมายของพระพุทธศาสนานั้น คือการดับทุกข์ ฉะนั้น ขึ้นชื่อว่าภพ คือความมีความเป็น หรือการเกิด ไม่ว่าจะเกิดในภพหรือเกิดในสภาพใด ๆ จึงยังตกอยู่ในภาวะของทุกข์ หรือยังมีทุกข์ ฉะนั้น ความไม่มีทุกข์หรือดับทุกข์สิ้นเชิง จึงต้องไม่มีภพ หรือไม่เกิดในภพใดๆ

และสุดท้ายพระพุทธองค์ตรัสสรุปว่า คำว่าอัตตาที่พระองค์ทรงใช้นั้น ทรงใช้ไปตามภาษาสำนวนของชาวโลกเท่านั้น ในความเป็นจริงนั้น พระองค์มิได้ทรงยึดถือไปตามนั้น หรือถ้าจะกล่าวอีกอย่างหนึ่งก็คือ เท่ากับพระพุทธองค์ทรงบอกให้ทราบว่า สิ่งที่เขาเรียกกันว่า อัตตา นั้น ไม่มีในคำสอนของพระพุทธศาสนา หรือว่าพระองค์ทรงพบว่า สิ่งที่เรียกกันว่าอัตตานั้นไม่มี เป็นเพียงคำพูดที่พูดกันไปด้วยความเข้าใจผิด หรือด้วยความไม่รู้จริงเท่านั้น.

********

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

เรื่อง

ปรนนิบัติเสียบ้าง

โดย... น.อ. (พิเศษ) วุฒิ อ่อนสมกิจ

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ปีที่ 89 ฉบับที่ 10 กรกฎาคม 2548

ปรนนิบัติเสียบ้าง

     ในแต่ละวัน คนเราต้องใช้เวลาปรนนิบัติกายโดยรับประทานอาหารอาบน้ำ แต่งตัว ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ ทำงานและพักผ่อนหลับนอน บางคนก็ออกกำลังกายในเรื่องอาหารการกินก็เลือกสรรที่จะกิน เรื่องแต่งตัวก็พิถีพิถัน การใช้เสื้อผ้าและเครื่องสำอางชั้นดี วันแล้ววันเล่าก็ปฏิบัติกันอยู่ทำนองนี้ ก็ไม่ใช่เรื่องเสียหายอะไร แต่นั่นเป็นเรื่องของการปรนนิบัติบำรุงทางร่างกาย บางทีเราลืมไปว่า ในตัวเรานั้นยังมีสิ่งที่จะต้องปรนนิบัติบำรุงอีกอย่างหนึ่ง คือจิตใจร่างกายหากขาดการบำรุงที่สำคัญเลี้ยงดูก็เสื่อมโทรม หมดกำลังที่จะปฏิบัติภารกิจประจำวันจิตใจก็เช่นเดียวกัน หากขาดการบำรุงเลี้ยงดูก็จะค่อยๆเสื่อมเสียไป ที่เรียกว่าสุขภาพจิตเสีย นั่นเอง
     คนส่วนมากไม่ค่อยเอาใจใส่ดูแลรักษาจิตของตนเหมือนเช่นที่เอาใจใส่ต่อร่างกาย จึงกลายเป็นคยมีสุขภาพจิตเสื่อมโทรมอยู่ตลอดเวลา เช่นเป็นคนหงุดหงิดโกรธง่าย ริษยาตาร้อน เคร่งขรึม มักได้ เรื่องเล็กทำเป็นเรื่องใหญ่ นับเป็นผลเสียที่ร้ายแรงทีเดียว คนที่มีลักษณะสุขภาพจิตเสื่อม ตัวเองก็หาความสุขได้ยาก ใครที่มีส่วนเกี่ยวข้องด้วยก็พลอยหมดความสุขไปด้วย
     เพื่อไม่ให้บังเกิดผลอันไม่พึงปรารถนาเช่นนั้น จึงควรสนใจปรนนิบัติจิตใจของตนเองให้มากที่สุด และตลอดเวลาขอให้คิดไว้เสมอๆว่า จิตใจของคนเรานั้นสกปรกอยู่ทุกวัน ด้วยความโลภ ความโกรธ และความหลง ก็ควรที่จะแสวงหาน้ำคือ ศีล สมาธิ ปัญญา ตามหลักทางพระพุทธศาสนามาชำระล้างให้เป็นกิจวัตรประจำวัน เช่นเดียวกับการชำระล้างสิ่งสกปรกของร่างกาย นั่นก็หมายถึงว่าเราจะมีความสุขมากขึ้นและช่วยให้คนที่เกี่ยวข้องกับเรามีความสุขมากขึ้นด้วย ดังที่นักปราชญ์โบราณสอนว่า "สะอาดกายเจริญวัย สะอาดใจเจริญสุข"
     แล้วเช่นนี้ท่านจะไม่สนใจปรนนิบัติบำรุงจิตใจของท่านเองบ้างหรือ?

********