หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน กรกฎาคม 2550

ธรรมจักษุ ประจำเดือนกรกฎาคม 50

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน กรกฎาคม 2550

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

นิตยสารทางพระพุทธศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดของไทยฉบับแรกออกเมื่อเดือนตุลาคม2437

เรื่อง
“ เก็บไว้เป็นตำนาน ”

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

โดย......สุเชาวน์ พลอยชุม

ปีที่ 91 ฉบับที่ 10 กรกฎาคม 2550
ISSN 0859-5275

เก็บไว้เป็นตำนาน

ผู้ชำระพระไตรปิฎก
สมัยรัชกาลที่ 7

"เจ้าพระคุณสมเด็จฯ นอกจากมีความเชี่ยวชาญภาษาบาลี และพระไตรปิฎกแล้ว ยังมีความรู้ภาษาอังกฤษเป็นอย่างดีนับเป็นมหาเถระ ที่ก้าวหน้าทันสมัยในยุคนั้น"

     สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) เป็นชาวจังหวัดชลบุรี เกิดในสุกลสุขบท เมื่อวันอังคารขึ้น 5 ค่ำ เดือน 8 ปีวอก ตรงกับวันที่ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2415 ในรัชกาลที่ 5 เมื่ออายุได้ 8 ขวบได้ไปเป็นศิษย์ของพระอาจารย์พุฒเจ้าอธิการวัดเขาบางทราย ชลบุรี ซึ่งเคยเป็นข้าหลวงในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และได้อุปสมบทหลังจากออกจากราชการแล้ว
     เมื่ออายุได้ 12 ปี จึงบรรพชาเป็นสามเณรอยู่วัดเขาบางทราย ครั้นอายุได้ 15 ปี จึงเข้ามาเล่าเรียนพระปริยัติธรรมอยู่ในสำนักพระครูวินัยธร (ฉาย) วัดราชบพิธ กรุงเทพฯ ครั้นอายุครบอุปสมบท ได้กลับไปอุปสมบท ณ วัดเขาบางทรายโดยพระชลโธปมคุณมุนี เป็นพระอุปัชฌาย์ แล้วกลับเข้ามาอยู่วัดกันมาตุยาราม เล่าเรียนพระปริยัติธรรมต่อมาแล้ว ย้ายไปอยู่วัดพิชัยญาติการาม เพื่อเล่าเรียนพระปริยัติธรรมในสำนักพระสาสนโสภณ (อ่อน)
     พ.ศ. 2438 เข้าสอบพระปริยัติธรรมในมหามกุฎราชวิทยาลัย ซึ่งเป็นหลักสูตรพระปริยัติธรรมที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงจัดขึ้นใหม่ แปลได้เป็นเปรียญตรี เทียบ 4 ประโยค ปีรุ่งขึ้นย้ายไปอยู่วัดเทพศิรินทราวาส แล้วเข้าสอบพระปริยัติธรรมในมหามกุฏฯ อีกครั้งหนึ่ง สอบได้จนถึงชั้นเปรียญเอก เทียบ 7 ประโยค โดยสอบได้เป็นที่ 1 ทุกชั้น
     พ.ศ. 2441 พรรษา 7 ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะที่ พระอมราภิรักขิต และในปีเดียวกันนั้น ทรงพระกรุณาโปรดตั้งเป็น ผู้อำนวยการศึกษามณฑลปราจีนบุรี และเป็นเจ้าอาวาสวัดเทพศิรินทราวาส พ.ศ. 2442 ทรงพระกรุณาโปรดตั้งเป็น กรรมการมหามกุฎราชวิทยาลัยถึง พ.ศ. 2445 โปรดให้เลื่อนขึ้นเป็นพระราชาคณะผู้ใหญ่ที่ พระราชมุนี และเป็นเจ้าคณะมณฑลปราจีนบุรี พ.ศ. 2449 โปรดให้เลื่อนขึ้นเป็น พระเทพกวี
     พ.ศ. 2453 ในรัชกาลที่ 6 โปรดให้เลื่อนขึ้นเป็น พระธรรมไตรโลกาจารย์ ถึง พ.ศ. 2464 โปรดสถาปนาเป็นเจ้าคณะรองที่ พระสาสนโสภณ พ.ศ. 2497 ทรงพระกรุณาโปรดตั้งเป็นเจ้าคณะมณฑลปราจีนบุรีและมณฑลจันทบุรี
     พ.ศ. 2469 ในรัชกาลที่ 7 ทรงพระกรุณาโปรดสถาปนาเป็นสมเด็จพระราชาคณะที่สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ เจ้าคณะใหญ่หนเหนือ พ.ศ. 2476 เป็นประธานมหาเถรสมาคม บัญชาการคณะสงฆ์แทนองค์สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์จนกระทั่งสมเด็จพระสังฆราชเจ้าฯ สิ้นพระชนม์ เป็นเวลา 4 ปีเศษ
     นอกจากนี้ ยังได้ปฏิบัติภารกิจทารงการคณะสงฆ์และภารกิจพิเศษอีกเป็นอันมาก ที่สำคัญคือเป็นผู้ถวายพระมงคลวิเสสกถา ในพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษาในรัชกาลที่ 6 ที่ 7 ที่ 8 และที่ 9 เป็นเวลายาวนานถึง 25 ปี เป็นประธานสังฆสภา ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2484 เป็นประธานคณะวินัยธร และเป็นสังฆนายก รูปที่ 2 เจ้าพระคุณสมเด็จฯ จึงนับว่าเป็นพระมหาเถระที่ทรงเกียรติภูมิสูงส่งรูปหนึ่งในยุคกรุงรัตนโกสินทร์ ทั้งในด้านเนกขัมมปฏิบัติ การสั่งสอน การศึกษา และการปกครอง
     เจ้าพระคุณสมเด็จฯ นอกจากมีความเชี่ยวชาญภาษาบาลีและพระไตรปิฎกแล้ว ยังมีความรู้ภาษาอังกฤษเป็นอย่างดี นับเป็นพระมหาเถระที่ก้าวหน้าทันสมัยในยุคนั้น ดังที่ท่านพุทธทาสได้กล่าวถึงท่านไว้ในหนังสือเรื่องเล่าไว้เมื่อวัยสนธยาว่า “สมเด็จวัดเทพศิรินทร์ ดูจะเป็นคนก้าวหน้าที่สุด ถ้ามีเรื่องเกี่ยวกับฝรั่งมังค่าอะไรต้องไปทางนั้น ตอนนั้น ยังไม่ได้เป็นสมเด็จเป็นพระสาสนโสภณ” เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ได้แสดงความรู้ทางภาษาอังกฤษให้เป็นที่ปรากฏโดยท่านได้แปลพุทธประวัติภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทยไว้เล่มหนึ่ง ชื่อ “พุทธประวัติวิเทศ”
     ครั้งหนึ่งมีโปรเฟสเซอร์ ชาวเดนมาร์ค เข้ามาเมืองไทยและใคร่จะรู้เรื่องพระพุทธศาสนา สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพจึงโปรดให้มาสนทนากับเจ้าพระคุณสมเด็จฯ ขณะดำรงสมณศักดิ์ที่พระสาสนโสภณ โปรเฟสเซอร์ท่านนั้นได้มาสนทนากับเจ้าพระคุณสมเด็จฯ อยู่ 8 ครั้ง                      ครั้นกลับไปประเทศของตนแล้ว ได้ส่งหนังสือมาถวายเจ้าพระคุณสมเด็จฯ เล่มหนึ่งพร้อมเขียนคำสรรเสริญเป็นภาษาบาลีอักษรโรมันว่า

" อจฺฉริยํ ภนฺเต สาสนโสภณ, อพฺภุตํ ภนฺเต สาสนโสภณ, อติจิตฺรานิ ปญฺหปฏิภานานิ วิสชฺชิตานิ, ยทิ พุทฺโธ ติฏฺเฐยฺย, สาธุการํ ทเทยฺย, สาธุ สาธุ สาสนโสภณ, อติจิตฺรานิ ปญฺหปฏิภานานิ วิสชฺชิตานิ "

     แปลความว่า ท่านพระสาสนโสภณ น่าอัศจรรย์, ท่านพระสาสนโสภณ น่าประหลาด, ปฏิภาณแก้ปัญหาวิจิตรนัก อันท่านวิสัชนาแล้ว. หากว่าพระพุทธเจ้าจะพึงดำรงอยู่ไซร้, ก็จะพึงประทานสาธุการว่า พระสาสนโสภณ ดีแล้ว ดีแล้ว, ปฏิภาณแก้ปัญหาวิจิตรนัก อันเธอวิสัชนาแล้ว.
     ในเรื่องนี้แสดงว่า เจ้าพระคุณสมเด็จฯ กับโปรเฟสเซอร์ดังกล่าวคงสนทนากันด้วยภาษาบาลีหรือภาษาอังกฤษ จึงทำให้โปรเฟสเซอร์เกิดความประทับใจมากดังแสดงออกด้วยข้อความดังกล่าวนี้
     เจ้าพระคุณสมเด็จฯ มีอัธยาศัยชอบการอ่านการเขียน ได้นิพนธ์เรื่องต่าง ๆ ไว้เป็นจำนวนมากเท่าที่รวบรวมได้มีถึง 75 เรื่อง เช่น คู่มือนาค คู่มืออุบาสก คำถามคำตอบศีลสมาธิปัญญา บันทึกธรรม พุทธประวัติวิเทศ แว่นธรรมวินัย ไหว้พระ 5 ครั้ง พระมงคลวิเสสกถา เป็นต้น
     ในการชำระและจัดพิมพ์พระไตรปิฎกในรัชกาลที่ 7 เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ได้รับหน้าที่ชำระพระไตรปิฎกท่านหนึ่งโดยได้ชำระพระวินัยปิฎกทั้งหมด รวม 8 เล่ม และพระสุตตันตปิฏก ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ รวม 3 เล่ม รวมทั้งสิ้น 11 เล่ม
     สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) ถึงมรณภาพเมื่อวันที่ 8 มิถุนายน พ.ศ. 2494 ในรัชกาลที่ 9 สิริอายุได้ 80 ปี

********