หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน มิถุนายน 2549

ธรรมจักษุ ประจำเดือนมิถุนายน 49

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน มิถุนายน 2549

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

นิตยสารทางพระพุทธศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดของไทยฉบับแรกออกเมื่อเดือนตุลาคม2437

เรื่อง
“ พระพุทธศาสนาในโลกปัจจุบัน ”

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

โดย......พิพัฒน์ บุญยง

ปีที่ 90 ฉบับที่ 9 มิถุนายน 2549

พระพุทธศาสนาในโลกปัจจุบัน
ประเทศกัมพูชา

พิพัฒน์ บุญยง แปลและเรียบเรียง

การเจริญเติบโตของพระพุทธศาสนาในกัมพูชา

     ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาในประเทศกัมพูชามีความเป็นมาที่สามารถจะแบ่งออกได้เป็น ๓ ยุคด้วยกัน คือ:
     ยุคแรก    เป็นยุคของพระโสณเถระและพระอุตตรเถระ
     ยุคที่ ๒    เป็นยุคของศาสนาพราหมณ์ และพระพุทธศาสนานิกายมหายาน
     ยุคที่ ๓   เป็นยุคของพระพุทธศาสนานิกายเถรวาทที่ถูกนำมาจากประเทศศรีลังกา โดยพระโอรสของกษัตริย์ ชัยวรมันที่ ๗
     ประชาชนชาวกัมพูชาพิจารณาดูแล้วก็เหมือน ๆ กันกับประชาชนยุคก่อนประวัติศาสตร์อื่น ๆ ทั่วไปคือ ก่อนที่จะยอมรับนับถือพระพุทธศาสนาอย่างจริงจัง   ก็เคารพนับถือบูชาวัตถุหรือสิ่งที่มีอยู่โดยธรรมชาติ เช่นต้นไม้ ภูเขา จอมปลวก โดย คิดว่าสิ่งเหล่านี้ มีภูตผีปีศาจ หรือผีสางนางไม้ เทวาอารักษ์ สิงสถิตอยู่   ดังนั้นจึงเป็นเรื่องที่สามารถจะอธิบายได้ว่า ประเพณีการจัดพิธีกรรมบวงสรวงดวงวิญญาณ หรือการจัดพิธีบูชาเจ้าพ่อเจ้าแม่ต่าง ๆ จึงกระทำสืบเนื่องต่อ ๆ กันมาแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

ยุค ๒๕๐ ก่อน ค.ศ. : พระพุทธศาสนาแพร่ออกนอกอินเดีย

การแผ่ขยายของพระพุทธศาสนาออกนอกประเทศอินเดีย ดำเนินไปทั้งทางพื้นดินและทางทะเล หรือกล่าวอีกอย่างหนึ่ง เป็นไปทั้งทางบกและทางน้ำ โดยอาศัยการทำมาค้าขายของพ่อค้าวาณิชย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ตามหลักฐานเอกสารภาษาสิงหลระบุว่า หลังจากการทำสังคายนาครั้งที่ ๓ ในปี ๒๔๑ ก่อน ค. ศ. พระอรหันต์ ๒ รูป คือพระโสณเถระ และพระอุตตรเถระ ได้ถูกส่งมายังดินแดนสุวรรณภูมิตามคำขอร้องของพระเจ้าอโศกมหาราชแห่งอินเดีย ตามข้อความจากแหล่งเดียวกันนี้ กล่าวกันว่า พระพุทธศาสนาได้ถูกนำมาเผยแพร่ในสุวรรณภูมิในช่วงต้นของยุคเดียวกันนี้

พุทธศักราช ๓๐๙: พระพุทธศาสนา-ตั้งมั่นในประเทศกัมพูชา

ณ เวลานี้ ชาวกัมพูชานับถือศาสนาพราหมณ์ผสานผสมกลมเกลียวกันกับพระพุทธศาสนา และรู้จักการแกะสลักเทวรูปด้วยหินและทองสำริด ตามคำบอกเล่าของ ยี่ชิง (Yi-Tsing) นักเดินทางชาวจีน และในบันทึกพงศาวดารจีนระบุว่า พระพุทธศาสนาในยุคเริ่มต้น กำลังเจริญรุ่งเรืองในกัมพูชา อย่างน้อยก็จนกระทั่งถึงศตวรรษที่ ๕ แห่งคริสตศาสนา ตามคำกล่าวของเขมรโบราณ และตามจดหมายเหตุของจีน ระบุว่าพราหมณ์คนหนึ่งนามกวนดินยะ (Kaundinya) ได้เดินทางมาถึงกัมพูชา ได้ทำการสมรสกับราชินีโสมา (Queen Soma)แห่งกัมพูชา และได้สถาปนาราชวงศ์ขึ้น ณ ดินแดนแห่งนี้ ด้วยเหตุที่ได้มีการสถาปนาราชวงศ์อินเดียขึ้นมาใหม่ พร้อมทั้งด้วยการแสดงความขอบคุณราษฎรชาวอินเดียกลุ่มใหญ่ที่ติดตามมาอยู่กับราชวงศ์ใหม่นี้เอง ประเทศกัมพูชาจึงได้รับแนวลักษณะแห่งเชื้อชาติที่เข้มแข็งแบบอินเดีย หนึ่งในบรรดาพระโอรสผู้สืบสันตติวงศ์ของพระเจ้ากวนดินยะ เป็นผู้มีชื่อเสียงในด้านสติปัญญาสูงส่งและความกล้าหาญชาญชัย ได้แผ่ขยายอาณาจักรฟูนานให้กว้างใหญ่ไพศาลถึง ๕ หรือ ๖ เท่า ตามศิลาจารึกอันเป็นที่รู้จักกันแพร่หลาย ที่ค้นพบ ณ ตำบลโวคานฮ์ (Vo-Canh) ในจังหวัดนาตรัง (Nha-Trang) ของเวียดนาม ปรากฏว่าพระเจ้าแผ่นดินนับถือศาสนาพุทธอย่างแนบแน่นและแท้จริง

พุทธศักราช ๔๗๘: รัชสมัยพระเจ้ากวนดินยะ ไชยวรมัน

กษัตริย์แห่งฟู-นาน จากราชสกุลกวนดินยะ พระนามกวนดินยะ ชัยวรมัน ขึ้นตรองราชบัลลังก์ในปีพุทธศักราช 478 ตอนแรกพระองค์นับถือศาสนาพราหมณ์ ต่อมาไม่นานพระองค์ก็ได้เปลี่ยนมานับถือพระพุทธศาสนาแลในหลายโอกาส ต่อมาพระองค์ก็ได้ส่งพระสงฆ์ชาวพุทธไปสู่ราชสำนักของจักรพรรดิ์วูไต (Wou-ti) แห่งราชวงศ์เหลียง (Liang Dinasty) ในฐานะเอกอัครราชทูตของพระองค์ พร้อมด้วยบรรทุกเครื่องราชบรรณาการหลายอย่างไปถวายด้วย และในบรรดาเครื่องราชบรรณาการเหล่านั้น ก็มีพระพุทธรูปสร้างด้วย แก้วผลึก ยิ่งกว่านั้น ในปลายศตวรรษที่ ๕ หรือต้นศตวรรษที่ ๖ กษัตริย์แห่งฟู-นาน (King of Fou-Nan) ได้ส่งพระภิกษุ ๒ รูปที่ได้รับการศึกษาอย่างดีแล้วไปสู่ราชสำนักของจักรพรรดิ์วูไตเพื่อให้ไปแปลพระไตรปิฏก

พุทธศักราช ๕๑๔: รัชสมัยของพระเจ้า รูทระวรมัน (Rudravaraman’s reign)

เมื่อพระเจ้ากวนดินยะ ชัยวรมัน สิ้นพระชนม์ลง พระเจ้ารูทระวรมัน พระโอรสของพระองค์ ซึ่งถือว่าเป็นกษัตริย์ฟู-นานองค์สุดท้าย ก็ได้เสด็จขึ้นสู่ราชบัลลังก์ ได้มีเอกอัครราชทูตจีนคนหนึ่งได้เดินทางไปสู่ราชสำนักจีนในปีพุทธศักราช ๕๓๙ ได้เปิดเผยว่า อาณาจักรฟู-นานได้ครอบครองพระบรมสารีริกธาตุอันศักดิ์สิทธิ์ข ององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คือเส้นพระเกศายาว ๓ เมตร ภายใต้รัชสมัยการปกครองของกวนดินยะชัยวรมัน และของรัชทายาทรูทระวรมัน โอรสผู้สืบสันตะติวงศ์ของพระองค์ ประชาชนที่นับถือศาสนาพุทธได้สร้างพระพุทธรูปปางต่าง ๆ มากมาย เพื่อแทนองค์สมเด็จพระสัมมาสัมมาสัมพุทธเจ้า ด้วยหิน ด้วยทองเหลือง หรือด้วยไม้ก็มี ภูเขาพนมดา (Phnom Da) ในอังกรบุรี (Angkor Borei) ได้กลายเป็นจุดศูนย์กลางสำ หรับสำหรับงานศิลปะประเภทนี้ อิทธิพลของศิลปะประเภทนี้ ไม่เพียงแต่จะแผ่ไปทั่วฟูนานเท่านั้น แต่ยังแพร่หลายไปทั่วโลกด้วย

พุทธศตวรรษที่ ๖ – ที่ ๙ : ความเจริญรุ่งเรืองที่เกิดขึ้นพร้อมกันทั้งศาสนาพุทธนิกายมหายานและศาสนาพราหมณ์

การแนะนำให้รู้จักนิกายมหายาน ยังคงเป็นเรื่องที่น่าสนใจที่สุดในประวัติศาสตร์ศาสนา ของตเชน-ลา (Tchen-La) ศิลาจารึกที่ค้นพบในซัมบอรปรียกุก (Sambor Prei Kuk) หรือ อิสานะบุรี (Isanapura = จังหวัดกำปวงทม) นับจากรัชสมัยของกษัตริย์อิสานะวรมัน (คือ ๖๒๖) ระบุชัดจนว่า พระพุทธศาสนาและการนับถือพญานาคผู้ปกป้องสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า โดยการแผ่พังพานจากศีรษะของพญานาคเอง ส่วนจารึกฉบับอื่น นับจากยุคเดียวกัน หมายถึงเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่ทำให้พระพุทธศาสนาพัฒนารุ่งเรืองขึ้นมา

พุทธศตวรรษที่ ๙- ที่ ๑๓ : พระพุทธศาสนาได้ผสมกลมกลืนกับศาสนาพราหมณ์

เจ้าผู้ครองนครบางองค์เป็นพราหมณ์ แต่บางองค์ก็เป็นพุทธ พระเจ้ายะโสวรมันที่ ๑ (Yasovaraman, the First) ประกาศว่าพระองค์เป็นพุทธศาสนิกชนอย่างแท้จริง ในขณะเดียวกันพระองค์ก็คุ้มครองศาสนาอื่น ๆ ด้วย พระเจ้าราเชนทระวรมัน (Rajendravaraman)ได้ทรงเลือกนายกรัฐมนตรีที่เป็นชาวพุทธ และส่วนใหญ่ได้ทรงทุ่มเทเวลาไปในการสร้างพระพุทธรูป ในปีพุทธศักราช ๑๐๐๒ พระเจ้าสุริยะวรมันที่ ๑ ( King Suriyavaraman,the First) ได้ทรงยอมรับพระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติอย่างเป็นทางการ สำหรับราชอาณาจักรของพระองค์ แต่ถึงอย่างไรก็ตาม พระองค์ก็อยู่ท่ามกลางประชาชนที่นับถือศาสนาพราหมณ์ แต่ก็มีความเข้าใจกันอย่างดียิ่งระหว่างพระสงฆ์มหายาน พระสงฆ์เถรวาทและผู้ที่นับถือศาสนาพราหมณ์ กษัตริย์ผู้ปกครองที่มีชื่อเสียงที่สุดตลอดประวัติศาสตร์ของกัมพูชา คือพระเจ้าชัยสรมันที่ ๗ (King Jayavaraman,the Seventh) ทรงนับถือพระโพธิสัตวอวโลกิเตศวร พระองค์ได้ส่งพระโอรสองค์หนึ่งของพระองค์ เดินทางไปศรีลังกา เพื่อศึกษาพระพุทธธรรมและพุทธบัญญัติ ข้อเท็จจริงที่ชัดเจนมีรายงานอยู่ในรายงานประจำปีของนักประวัติศาสตร์ชาวพม่า

จากพุทธศตวรรษที่ ๑๕ ถึงปัจจุบัน

ในระหว่างยุคนี้ พระพุทธศาสนานิกายเถรวาทได้ประดิษฐานในประเทศกัมพูชาอย่างมั่นคง ในขณะเดียวกันศาสนาพราหมณ์ และพระพุทธศาสนานิกายมหายานได้ค่อย ๆ สูญเสียผู้นับถือไปเรื่อย ๆ และโบสถ์ของศาสนาพราหมณ์ ก็ถูกดัดแปลงให้เป็นเจดีย์ในพระพุทธศาสนา และบนแท่นบูชาซึ่งปกติเป็นที่ประดิษฐานของพระศิวลึงค์ แค่ปัจจุบันมีพระพุทธรูปมาประดิษฐานแทนที่ การที่พระพุทธศาสนาได้รับการยอมรับจากประชาชนขึ้นมาใหม่ ส่งผลให้ประเทศเมียนม่าร์ ประเทศไทย ประเทศกัมพูชา ประเทศลาว เป็นดินแดนที่พระพุทธศาสนาได้มาประดิษฐานอย่างมั่นคงถาวร

พระพุทธศาสนาในกัมพูชาปัจจุบัน

     นับแต่วันที่พระพุทธศาสนาให้ถือกำเนิดเกิดมาบนผืนแผ่นดินกัมพูชาจนถึงปัจจุบัน พระพุทธศาสนาได้รับการพัฒนาให้เจริญรุ่งเรืองขึ้นอย่างโดดเด่น ในการที่ประชาชนได้นำเอาหลักธรรมไปประพฤติปฏิบัติ โดยใต้รับการสนับสนุนของพระมหากษัตริย์และรัฐบาล และถึงแม้กระนั้นก็ตาม พระพุทธศาสนาก็มีการเสื่อมถอยไปบ้างเป็นบางโอกาส อันเนื่องมาจากสถานการณ์ทางการเมืองของประเทศ ด้วยเหตุนี้เอง พระพุทธศาสนาจึงได้รับเกียรติ์อย่างสูงในการที่จะต้องนำไปบัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญว่า “พระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติ” ภารกิจหลักของเรารวมทั้งคนอื่น ๆ ทั่วไปเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา เท่าที่เราได้กระทำตลอดมาแต่อดีตถึงปัจจุบัน ก็คือทำการศึกษาค้นคว้าแนวคำสอนของพระพุทธศาสนา เผยแผ่คำสอนเหลานั้นสู่ประชาชน และแปลคำสอนจากภาษาบาลีสู่ภาษาเขมร ปัจจุบันเราก็ได้รวบรวมคำสอนเหล่านั้นเป็นพระไตรปิฎก มีจำนวนหนังสือพระไตรปิฎกมากถึง ๑๑๐ เล่ม และในปี ๑๙๗๕ ณ วันที่ ๑๗ เดือนเมษายน   พระพุทธศาสนาก็เริ่มค่อย ๆ เสื่อมลงเรื่อย ๆ เป็นเวลาถึง ๔ ปี ทั้งนี้เนื่องมาจากรัฐบาลเขมรแดงเป็นสาเหตุใหญ่ ถึงอย่างไรก็ตาม ในปัจจุบันนี้ชาวพุทธเขมรได้ร่วมมือร่วมใจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันในการรวบรวมพระพุทธรูปต่าง ๆ บูรณปฏิสังขรณ์และทำความสะอาดพระเจดีย์ พื้นที่โดยรอบกุฏิสงฆ์   ศาลา หอสำหรับประกอบพิธีกรรมต่าง ๆ ตลอดจนโรงเรียนพระปริยัติธรรมสำหรับภิกษุสามเณร และสำหรับพุทธศาสนิกนทั่วไป พร้อม ๆ กันนี้แนวร่วมสหภาพผู้ปลดปล่อยแห่งชาติกัมพูชา ได้ทำการอุปสมบทผู้ที่เคยเป็นพระภิกษุในพระพุทธศาสนาอยู่ก่อนหน้านี้ ให้เป็นภิกษุขึ้นมาใหม่อย่างเป็นทางการ เพื่อกอบกู้และฟื้นฟูพระพุทธศาสนาในประเทศกัมพูชา กระทรวงลัทธิและศาสนาที่รัฐบาลตั้งขึ้น ได้รับการขอร้องให้ส่งเสริมและพัฒนาพระพุทธศาสนา และดูแลกิจกรรมทางศาสนาให้ทั่วถึงในกัมพูชา โดยให้ความร่วมมืออย่างดียิ่งกับสมเด็จพระสังฆราชของคณะสงฆ์ทั้ง ๒ นิกาย ขณะนี้ในประเทศกัมพูชามีเจดีย์อยู่ถึง ๔๑๒๐ องค์   มีพระสงฆ์มากกว่า ๕๐,๐๐๐รูป   สังคมพระเขมรในกัมพูชาแบ่งเป็น ๒ นิกาย แต่ละนิกาก็มีสมเด็จพระสังฆราชของตนเอง   พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระมหากษัตริย์ของเขมรในฐานะผู้นำ ทรงเป็นผู้นำพระสงฆ์ชาวพุทธ แต่ในทางปฏิบัติ บทบาทต่าง ๆ ของพระองค์ คือการส่งเสริม ช่วยเหลือ และรักษาพระพุทธศาสนาให้ดำรงคงอยู่อย่างยั่งยืนตลอดไปในกัมพูชา เพื่อให้การบริหารเป็นได้ด้วยดี   คณะสงฆ์ได้จัดตั้งองค์กรคณะสงฆ์ขึ้น เรียกว่า . “สังฆสภา”   และจัดตั้งศาลสถิตยุติธรรมของสงฆ์ขึ้น   เนื่องจากคณะสงฆ์ไม่สามารถนำพระสงฆ์ที่ทำผิดขึ้นศาลพลเรือนก่อนที่พระรูปนั้นจะถูกจับสึก ภิกษุในพระพุทธศาสนาจะต้องปฏิบัติตนอยู่ในพระธรรมวินัยและจะต้องไม่เกี่ยวข้องกับการเมือง   พระชาวกัมพูชาจะต้องยึดถือและปฏิบัติตามหลักพระพุทธศาสนานิกายหีนยานอย่างเคร่งครัด เช่นเดียวกับพระสงฆ์ชาวศรีลังกา พม่าหรือพระไทย คณะสงฆ์กัมพูชามีความเป็นอิสระในการปกครองตนเอง ตามนโยบายของคณะสงฆ์ ซึ่งเป็นนโยบายแห่งชาติ
เกี่ยวกับระบบการศึกษาของพระพุทธศาสนาของคณะสงฆ์กัมพูชา มี ๓ ระดับ คือ
โรงเรียนพระพุทธศาสนา ชั้นต้น         ระยะเวลาเรียน ๓ ปี
โรงเรียนพระพุทธศาสนาชั้นมัธยม    ระยะเวลาเรียน ๔ ปี
มหาวิทยาพระพุทธศาสนา                 ระยะเวลาเรียน ๓ ปี

     นอกจากการศึกษา ๓ ระดับดังกล่าวข้างต้น เรายังมีโรเรียนอีกประเภทหนึ่งที่สอนเฉพาะพระธรรมวินัยแก่พระภิกษุสามเณร โรเรียนประเภทนี้มีอยู่ทั่วประเทศ เพื่อประสิทธิภาพและความมีประสิทธิผล ในการพัฒนาพระพุทธศาสนา เรายังมีหน่วยงานต่าง ๆ ดังต่อไปนี้   คือ
     - สถาบันพระพุทธศาสนาและหอสมุดแห่งชาติที่เราสามารถจะค้นหาหนังสือประเภทต่าง ๆ ได้ทุกชนิด เช่นพระไตรปิฎก และเอกสารต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับพระพุทธศาสนา วัฒนธรรม วรรณคดี สำหรับพระภิกษุและสาธารณชนทั่วไปได้ศึกษาค้นคว้า
     - กลุ่มจารีตและประเพณี   เพื่อการค้นคว้าและรวบรวมเอกสารเกี่ยวกับจารีตและประเพณีต่าง ๆ
     - สมาคมชาวพุทธเขมร เพื่อช่วยเหลือกิจกรรมทางด้านพระพุทธศาสนา
     - สมาคมเพื่อการพัฒนาและดำรงรักษาพระพุทธศาสนา

พุทธเจดีย์กับชาวเขมร

พระเจดีย์เป็นสถานที่ปลอดภัยสำหรับพระภิกษุ ทั้งยังเป็นสถานที่ที่เหมาะสำหรับประชาชนทั่วไป ร่วมประชุมเพื่อประกอบพิธีทางศาสนาและพิธีกรรมต่าง ๆ พระเจดีย์เป็นสัญลักษณ์แห่งการสร้างสรรค์ของพระพุทธศาสนา โดยปรกติแล้ว พระเจดีย์จะถูกสร้างขึ้นมาด้วยศรัทธาของประชาชน ด้วยทุนทรัพย์ของผู้บริจาค สำหรับประชาชนชาวเขมร พระเจดีย์ถือว่าเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ เป็นสถานที่ควรแก่การเคารพสักการะ เป็นที่ก่อให้เกิดศีลธรรม และเป็นสถานที่เหมาะแก่การแสวงหาสันติสุข บำเพ็ญกุศลและคุณงามความดี พระเจดีย์เป็นโรงเรียนที่ก่อให้เกิดความรู้ต่าง ๆ เป็นสถานที่ที่เขาอบรมบ่มเพาะคุณธรรม ความดี คุณค่า และจริยธรรม แก่ประชาชนโดยไม่จำกัดเพศวัย ทั้งยังเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์สำหรับบุคคล คนกำพร้า คนชรา หรือนักเรียนนักศึกษาจากครอบครัวที่ยากจน ขัดสน อนาถาไร้ที่พึ่งพิง พระเจดีย์ยังสามารถเป็นสถานที่ที่บุคคลเข้าไปรักษาโรคทางใจและโรคทางกายได้พร้อม ๆ กันด้วย กล่าวสั้น ๆ พระเจดีย์กับคนเขมรไม่สามารถจะแยกออกจากกันได้ ที่ไหนมีคนเขมรที่นั่นย่อมมี พุทธเจดีย์

********