หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน มีนาคม 2550

ธรรมจักษุ ประจำเดือนมีนาคม 50

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน มีนาคม 2550

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

นิตยสารทางพระพุทธศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดของไทยฉบับแรกออกเมื่อเดือนตุลาคม2437

เรื่อง
“ พระพุทธศาสนาในโลกปัจจุบัน ”

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

โดย......พิพัฒน์ บุญยง

ปีที่ 91 ฉบับที่ 6 มีนาคม 2550
ISSN 0859-5275

พระพุทธศาสนาในโลกปัจจุบัน
ประเทศฝรั่งเศส

พิพัฒน์ บุญยง แปลและเรียบเรียง

"ทัศนะ คือ การเห็น 'ธรรมเป็นเอก' (a "One Dharma" vision) ได้ปรากฏขึ้นแล้ว เป็น 'เอกยานะ' หรือ Rimayecuenical approach อันตั้งอยู่บนพื้นฐานของความเข้าใจถึงการรวมกันเป็นหนึ่งของธรรมะได้ด้วยวิธีการต่างๆ"

     พุทธธรรมในยุโรปและในประเทศฝรั่งเศส
     Dharm (ธรรมะ) หรือ Dhamma (ธัมมะ) ทั้ง 2 คำนี้เป็นคำเดียวกัน เพียงแต่คำแรกสะกดแบบสันสกฤต และคำหลังสะกดแบบบาลี ซึ่งในภาษาไทยออกเสียงเหมือนกันว่า “ธรรม” หรือ “ธรรมะ” หมายถึงคำสั่งสอนของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่เรารู้จักกันทั่วไปว่า “พุทธธรรม” ( Buddhadharma) ที่กำลังเจริญแพร่หลายอยู่ในทวีปยุโรปปัจจุบันนี้ เกิดมีขึ้นจากความเกี่ยวเนื่องของแหล่งกำเนิดทางประวัติศาสตร์ต่าง ๆ ทางตะวะวันออก มารวมกับวัฒนธรรม ซึ่งแตกต่างกันของหลายเชื้อชาติในยุโรปนั้นเอง
     ย้อนอดีตไปในสมัยโบราณก่อนคริสต์ศักราช วัฒนธรรมกรีกโบราณ (Helenistic Culture) ที่ถือกันว่าเป็นต้นกำเนิดของวัฒนธรรมตะวันตก ได้เกิดขึ้นท่ามกลางบรรยากาศแห่งการผสมผสานกลมกลืนกับวัฒนธรรมตะวันออก ซึ่งมีอิทธิพลของธรรมะเป็นแกนกลางที่สำคัญ   ปัจจุบันการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างกันโดยทั่วไป  เป็นเรื่องที่ไม่ค่อยมีคนสนใจกันมากมายนัก ไม่เหมือนเมื่อสมัยก่อน   อย่างในนครอเล็กซานเดรียแห่งอียิปต์  ภายใต้การปกครองของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชผู้ครองอำนาจอยู่ มีเหล่าสมาชิกกลุ่มนักปราชญ์อินเดียโบราณกลุ่มหนึ่ง ที่ไม่สวมเสื้อผ้า คือ “ปราชญ์แห่งลัทธิโยคี” (Yogi sages) ได้เดินทางไปจากอนุทวีปของอินเดียตอนกลาง   และจากบริเวณภาคตะวันตกของอนุทวีปดังกล่าว ได้พัฒนาเป็นวัฒนธรรมและรูปแบบศิลปะของชาวพุทธสายกรีกเจริญรุ่งเรืองอยู่ในราชอาณาจักรคันทาระ   อิทธิพลของอารยธรรมดังกล่าวยังเจริญสืบทอดและรุ่งเรืองอยู่จนปัจจุบัน แม้จะถูกบดบังรัศมีในระหว่างที่แพร่ขยายออกไปพร้อม ๆ กับวัฒนธรรมอื่น ๆ นับตั้งแต่วัฒนธรรมกรีกจนถึงวัฒนธรรมลาตินและวัฒนธรรมคริสเตียน
     อิทธิพลของธรรมะได้เคลื่อนที่ครั้งใหญ่เข้าสู่ยุโรปเป็นครั้งที่สองในปลายศตวรรษที่ 19 และต้นศตวรรษที่ 20 โดยผ่านทางผลงานของนักอินเดียนิยมวิทยา พร้อมกับตำรับตำราหรือพระคัมภีร์ที่บรรจุพระพุทธพจน์ต่าง ๆ ของนักเขียนสายฝรั่งเศส   เยอรมัน และอังกฤษ นักเขียนเหล่านี้ได้เสกสรรค์เสริมสร้างคำว่า “พระพุทธศาสนา” (Buddhism) เข้าไว้ในผลงานของเขาในราวปี ค.ศ.1725 ด้วยประการดังนี้เอง  คำว่า “Buddhism” จึงเป็นคำที่สรรสร้างขึ้นมาใหม่ และสร้อยคำ “ism” เสนอให้เรารู้ว่าเป็นระบบความคิด แต่เราชอบคำว่า “Buddhadharma” จากคำเดิมซึ่งเป็นภาษาสันสกฤตมากกว่า เพื่อใช้เป็นตำเรียก “จารีตนิยม” ของเราเอง คุณงามความดีของบรรดานักปราชญ์ ผู้ยิ่งใหญ่หรือผู้บุกเบิกเหล่านั้น  ก็คือการแปลและพิมพ์โฆษณาพระสูตรที่สำคัญ ๆ   อันถือได้ว่าเป็นการมอบพระพุทธพจน์ของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไว้ในหลายภาษาของชาวตะวันตกเป็นครั้งแรก หลังจาก แนวความคิดของประชาชนมีความโน้มเอียงในทางด้านการศึกษาใฝ่หาธรรมะแล้ว ก็ได้เกิดมีการอธิบายแปลความหมายธรรมะไปต่าง ๆ   นานาหลายแบบที่ค่อนข้างจะต่อต้านความเข้าใจที่แท้จริงเกี่ยวกับพุทธธรรมในยุโรป
     เมื่อไม่นานมานี้   ได้มีการนำจารีตประเพณีการปฏิบัติธรรมเกี่ยวกับการดำรงชีวิตจากดินแดนที่เป็นอาณานิคมมาปลูกฝังหวังให้ชาวยุโรปได้นำไปปฏิบัติ คือจากอินเดีย   สำหรับอังกฤษ และจากอินโดจีน สำหรับฝรั่งเศส โดยเฉพาะอย่างยิ่งในขณะที่ประเทศทั้งสองได้รับอิสรภาพพ้นจากสภาพเป็นอาณานิคม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสมัยที่มีการปลดปล่อยอาณานิคม หลายเชื้อชาติยังคงรักษาฐานะความเป็นพลเมืองฝรั่งเศสอยู่ และส่วนใหญ่ได้สืบทายาทลงมาเป็นชาวพุทธฝรั่งเศส ซึ่งในปัจจุบันมีจำนวนถึง 600,000 คน ดังนั้น   เมื่อว่าโดยต้นกำเนิดของพระพุทธศาสนาในฝรั่งเศสหรือในยุโรปโดยรวมทั่วไป   สามารถแบ่งออกเป็น 2 สายใหญ่ ๆ ที่เราเรียกว่า “พระพุทธศาสนาของชนกลุ่มน้อย” (Ethenic Buddhism) และ “พระพุทธศาสนาของชาวตะวันตก” ( Western Buddhism) บางทีชาวพุทธก็มีการประชุม   แต่โดยทั่วไปชาวพุทธของชนกลุ่มน้อยจะมารวมตัวกันตามจารีตประเพณีอันเป็นวัฒนธรรมและภาษาของชาวตะวันออก   ส่วนชาวพุทธที่เป็นชาวตะวันตกที่พูดภาษาฝรั่งเศส ที่รับเอาธรรมะมาเป็นวิถีชีวิตใหม่ ๆ และถือปฏิบัติเพื่อเป็นทางแห่งการตรัสรู้ ซึ่งก็ยังดีที่มีเสรีในการที่ยังคงมีภูมิหลังของคนกลุ่มน้อยชาวตะวันออกอยู่ ไม่ว่าจะเป็นเชื้อชาติใดสัญชาติใดก็ตาม
     การเผยแพร่ธรรมะในประเทศฝรั่งเศสในปัจจุบันที่ถือว่ามีความสำคัญที่สุด  เริ่มต้นเมื่อกลางศตวรรษที่ 20 มานี้เอง โดยพระเถระชั้นผู้ใหญ่ของนิกายเถรวาท  นิกายมหายาน และนิกายวัชรยาน   ซึ่งพุทธศาสนิกชนสามารถเอ่ยพระนามและกล่าวยกย่องสรรเสริญเพื่อเป็นเกียรติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพื่อเป็นการระลึกถึง คือ ท่านวาโปละ ราหุละ ( Ven. Wapola Rahula) แห่งนิกายเถรวาท ท่านไตเซ็นเดชิมารุ โรชิ (Ven. Taisen Deshimaru Roshi) แห่งนิกายเซ็นมหายาน และ ท่านกยับเจ กาลู รินโปเช [Ven. Dyabje Kalu Rinpoche (1904-1989] แห่งนิกายวัชรยาน    ต้นกำเนิดของนิกายทั้ง 3 แห่งพระพุทธศาสนาดังกล่าว ได้คืบคลานออกมาจากตัวท่านในตอนแรก ๆ จากองค์อื่นอีกหลายท่านในระยะต่อมา  และได้มาเจริญรุ่งเรืองอยู่ในปัจจุบัน   ขณะนี้ได้มีศูนย์เผยแพร่และปฏิบัติธรรม ของพระพุทธศาสนานิกายต่าง ๆ ถึงแม้จะเป็นศูนย์เล็กบ้างใหญ่บ้างในนครใหญ่ ๆ ทั่วไปในประเทศฝรั่งเศส
     ชาวพุทธหรือผู้ปฏิบัติธรรมที่แท้จริงในประเทศฝรั่งเศส  มีจำนวนประมาณ 1 เปอร์เซ็นต์ ของประชากรของฝรั่งเศสทั้งประเทศ  ถึงอย่างไรก็ตาม   การสำรวจเมื่อเร็ว ๆ นี้แสดงให้เห็นว่า ประชาชนจำนวนถึง 6 ล้านคน ซึ่งเท่ากับ 10 เปอร์เซ็นต์ของประชากรทั่งประเทศ ประกาศว่าพวกเขา มีความซาบซึ้งและรู้สึกว่าจิตใจมีความใกล้ชิตอยู่กับพระพุทธธรรมอย่างแนบแน่นตลอดเวลาครึ่งศตวรรษผ่านมา   เรามีพยานหลักฐานว่า   ในยุโรปตะวันตก  และโดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศฝรั่งเศส  มีผู้คนสนใจและให้การยอมรับพระพุทธธรรมเข้ามาไว้ในใจและนำไปปฏิบัติ  ได้ค่อย ๆ เพิ่มจำนวนมากขึ้นอย่างช้า ๆ และต่อเนื่อง จนถึงจุดที่ว่าในขณะนี้ได้มีแนวโน้มที่คนส่วนใหญ่มองเห็นความสำคัญของกระแสวัฒนธรรมพุทธอยู่ทั่วไป   ยิ่งกว่านั้นในการประชุมเพื่อแก้ไขเปลี่ยนแปลงคำศัพท์ทางวิทยาศาสตร์ที่ชาวตะวันตกใช้อยู่   และความหมายตามวิสัยทัศน์ของคนโบราณที่ปฏิบัติธรรม โดยเฉพาะที่มีความเชื่อถือถ่ายทอดความหมายใหม่ ๆ ของระบบการดำรงชีพเมื่อเร็ว ๆ นี้ เราพบว่าได้มีการผสมผสานทัศนะหรือแนวความคิดที่มีอยู่หลากหลาย เข้าเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน โดยผ่านหลักเกณฑ์ธรรมดา   คือการใช้ปัญญากำหนด รู้ธรรมชาติ หลักเกณฑ์พื้นฐานธรรมดาเพื่อการอยู่ร่วมกับธรรมชาติ   อันเป็นหัวข้อแห่งการจัดงานแสดงระหว่างชาติที่กำลังดำเนินไปอยู่ในประเทศญี่ปุ่นในขณะนี้   ถือว่าเป็นความหวังอันยิ่งใหญ่สำหรับโลกของเราที่เต็มไปด้วยอันตรายในปัจจุบันนี้
     เมื่อไม่นานมานี้ พระธรรมในดินแดนที่เสมือนแผ่นดินแม่ในแถบเอเชียได้ค่อย ๆ เสื่อมลง แต่กลับมาลงรากปักฐานเจริญงอกงามในดินแดนตะวันตก และปัจจุบันก็ได้แพร่หลาย ขยายบริเวณกว้างไกลไปทั่วแดนดินถิ่นที่อัศดงคตแห่งพระอาทิตย์   พระพุทธศาสนาของชาวตะวันตกอย่างเช่นในยุโรปและอเมริกาเหนือ   เป็นกระบวนการปฏิบัติธรรมตามความร้องหาจากจิตใจของชาวโลก โดยทั่วไปทั่วจักรวาล  ซึ่งส่วนใหญ่ปฏิบัติตนอยู่บนพื้นฐานของพระธรรมคำสอนอันเป็นหลักการสำคัญของชีวิต   และธรรมะอันเป็นประเพณีที่ทุกคนจะต้องนำไปปฏิบัติ   พระพุทธธรรมในประเทศตะวันตก   มีแนวโน้มเหมือนว่ากำลังจะกลับไปสู่ความเป็นรากเหง้าที่สำคัญของพุทธธรรมเอง   คือคำสอนดั้งเดิมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในมิติที่เป็นประสบการณ์และการปฏิบัติที่ใช้สำหรับชีวิตประจำวัน นับเป็นครั้งแรกใน 25 ศตวรรษ นับตั้งแต่องค์ศากยะมุนีพุทธะได้ทรงประกาศพระศาสนาเป็นต้นมา ประเพณีการปฏิบัติธรรมะที่สำคัญ ๆ ทั้งหมดจากแหล่งกำเนิดทางเอเชีย   กำลังพบทำเลอันเป็นสถานที่และมีผู้รับปฏิบัติที่เหมาะสมทางยุโรป กำลังแลกเปลี่ยนซึ่งกันและกันกับศาสนาอื่นในภาคพื้นทางภูมิศาสตร์เดียวกัน   เหตุการณ์คล้ายกันที่เกิดขึ้นครั้งนี้   เป็นความกรุณาที่ได้ก่อให้เกิดการรับรู้ธรรมะที่สำคัญยิ่ง ซึ่งรวบรวมสิ่งที่มีรูปแบบต่างกัน ได้แสดงความต่างกันให้ปรากฎขึ้นมา ดังนั้นเราก็ได้ประจักษ์กับใจของเราในดินแดนตะวันตกนี้เองว่า ทัศนะคือการเห็น “ธรรมอันเป็นเอก” (a “One Dharma” vision) ได้ปรากฏขึ้นแล้ว เป็น “เอกายนะ” หรือ Rimay ecuenical approach   อันตั้งอยู่บนพื้นฐานของความเข้าใจถึงการรวมกันเป็นหนึ่งของธรรมะได้ด้วยวิธีการต่าง ๆ หมายความถึงการรวมจิตให้เป็นหนึ่งเพื่อรู้แจ้งความจริงในสิ่งทั้งหลายทั้งปวง   ซึ่งเป็นที่ยอมรับของประชาชนทั่วไป เพราะฉะนั้นคำกล่าวที่ว่า "เอกภาพในความหลากหลาย" ( Unity in diversity) อันเป็นภาษิตของชาวยุโรปทั้งปวง   ถือว่าเป็นภาษิตของสหภาพชาวพุทธแห่งยุโรป (The European Buddhist Union) ด้วย   นี้เป็นวิถีการเข้าถึงธรรมที่ผู้บรรลุธรรมร่วมสมัยปฏิบัติอยู่   อย่างเช่นสมเด็จพระดาไลลามะเป็นต้น

********