หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน พฤษภาคม 2548

ธรรมจักษุ ประจำเดือนพฤษภาคม 2548

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน พฤษภาคม 2548

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

เรื่อง

แบก หาบ คอน หาม

โดย... พระพรหมมุนี (จุนท์ พฺรหฺมคุตฺโต)

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

ปีที่ 89 ฉบับที่ 8 พฤษภาคม 2548

แบก หาบ คอน หาม

     มีคำ ๔ คำนี้แสดงกิริยาการนำของหนักให้เคลื่อนจากที่หนึ่งไปยังอีกที่หนึ่งโดยใช้แรงงานคน มีความหมายดังนี้
     แบก = ยกของที่มีน้ำหนักวางลงบนบ่า เช่น แบกของ แบกฟืน โดยปริยาย หมายความรับภาระหนัก มีความรับผิดชอบมาก เช่น แบกภาระไว้มาก แบกงานไว้มาก
     หาบ = เอาของห้อยปลายคาน ๒ ข้างแล้วแบกกลางคานนำไป
     คอน = เอาสิ่งของห้อยที่ปลายคานหรือไม้ข้างเดียวแล้วแบกบ่าพาไป
     หาม = เอาของไว้กลางไม้แล้วช่วยกันพาไป (โดยใช้แรงตั้งแต่ ๒ คนขึ้นไป)
     ระหว่างการนำพาของไปด้วยอาการ ๔ อย่างนี้ แบก หาบกับคอน แสดงอาการนำของไปโดยกำลังคน ๆ เดียว ต่างกันตรงที่แบกเอาของที่มีน้ำหนักมากวางบนบ่าแล้วพาไป หาบเอาน้ำหนักเท่ากันถ่วง ๒ ข้าง การนำพาแม้จะหนักแต่สะดวกในการนำพา จะไปขวาหรือซ้ายไปได้เองโดยไม่มีใครมาฉุดดึง ตัดสินใจคนเดียว คอนก็เช่นเดียวกัน แต่ถ้าหามซึ่งต้องใช้แรงตั้งแต่ ๒ คนขึ้นไป ไม่มีอิสระในการตัดสินใจนำพา อาจทำให้เกิดความลังเล ล่าช้า และถ้าขาดสามัคคีธรรมก็จะเกิดทะเลาะเบาะแว้งในที่สุด ในวรรณคดีเรื่องรามเกียรติ์ เล่าว่า
     ตอนที่พระรามทำการจองถนนเพื่อให้กองทัพเดินจากแผ่นดินใหญ่ ไปตีเกาะลงกาซึ่งเป็นเมืองของทศกัณฐ์ พระรามได้เรียกประชุมปรึกษาคณะทหารวานรทั้งหลายว่า ควรทำอย่างไร ทหารต่างก็ออกความเห็นไปคนละอย่าง บ้างจะหักยอดขุนเขาสิเนรุมาทอดเป็นสะพาน บ้างอาสาเนรมิตตนเป็นสะพานเพื่อให้กองทัพเดินผ่านไปเกาะลงกา และอื่น ๆ แต่สุครีพซึ่งเป็นเสมือนเสนาธิการประจำกองทัพเห็นว่า การทำเช่นนั้นเป็นการทำชั่วคราว มิได้เป็นการประกาศกฤษฎานิหารของรามาวตาลให้ปรากฏ เห็นควรให้ทหารขนหินจากเขาสิเนรุมาถมเป็นถนนจากแผ่นดิน ใหญ่ไปสู่เกาะลงกา จึงจะเป็นการประกาศกฤษฎาภินิหารของพระนารายณ์ ความคิดนี้ได้รับความเห็นชอบจากทหารทุกฝ่ายและพระรามด้วย
     พระรามเมื่อปรึกษาสุครีพเรียบร้อยแล้ว จึงตั้งให้ทหารเอก ๒ นาย   คือนิลพัทและหนุมานเป็นแม่งานในการขนหินสร้างถนนแห่งนี้
     หนุมานและนิลพัทแบ่งหน้าที่กัน โดยให้นิลพัทเป็นฝ่ายขนหินจากเขาสิเนรุ แล้วมาส่งต่อให้หนุมานเป็นฝ่ายรับเพื่อถมตามที่สมควรต่อไป
     นิลพัทเหาะไปหักยอดเขาสิเนรุและหินก้อนมหึมาคราวละหลายก้อน โดยใช้ทั้งมือและเท้าคีบมา แล้วมาส่งต่อให้หนุมาน หนุมานเห็นว่า ถ้าปล่อยมาพร้อมกันจะหนักเกินกำลังจะรับได้ จึงบอกให้นิลพัทส่งมาทีละก้อน นิลพัทเห็นได้โอกาสที่จะแกล้งหนุมาน จึงปล่อยหินที่ขนมาหลายก้อนลงพร้อมกัน จนหนุมานรับไม่ไหว ต้องหลบหลีกเป็นพัลวัน หนุมานจึงเก็บ ความแค้นไว้ในใจ
     คราวหลังผลัดกันให้หนุมานเป็นฝ่ายขนบ้าง และนิลพัทเป็นฝ่ายรับอยู่เบื้องล่าง หนุมานเห็นได้ทีจึงหักยอดเขาสิเนรุหลายยอด และหินใหญ่อีกหลายก้อนผูกขนตัวเองมาแทบทุกเส้น เมื่อถึงนิลพัทก็ปล่อยให้ร่วงลงพร้อมกัน นิลพัทต้องหลบเป็นพัลวันเกือบเอาตัวไม่รอด จึงเหาะขึ้นไปในอากาศต่อสู้กับหนุมานเป็นสามารถ เกิดเสียงสะเทือนเลื่อนลั่นไปทั้งบริเวณ แม้สุครีพจะห้ามอย่างไรก็ไม่ฟัง ความในบทกวีพระราช-นิพนธ์ ร. ๒ ทรงเล่าไว้ว่า

เมื่อนั้น
พระรามเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ได้ยินเสียงครืนครั่นสนั่นมา
พระจินดาประหลาดหลากนัก
จึงว่าแก่อนุชายาใจ
เสียงอะไรอื้ออึงคนึงหนัก
หรือพวกเราพานพบรบกับยักษ์
น้องรักเร่งไปอย่าได้ช้า.

เมื่อพระลักษณ์ออกไปดูเห็นหนุมานกับนิลพัทกำลังรบกัน จึงถามสุครีพว่า เหตุใดหนุมานกับนิลพัทจึงรบกัน สุครีพทูลเหตุแต่ต้นจนจบ พระลักษมณ์จึงพาทั้ง ๓ ทหารไปเฝ้าพระรามกราบทูลให้ทราบทุกประการ

เมื่อนั้น
พระจักกฤษณ์ฤทธิ์ล้ำพระสุริย์ศรี
ได้ฟังเรื่องเคืองข้องสองกระบี่
จึ่งมีสีหนาทบัญชา
ดูดู๋นิลพัทหนุมาน
ทำประมาทอาจหาญหนักหนา
เหตุใดไปวิวาทวาทา
ไม่เกรงกลัวอาญาอย่างนี้
แม้ว่าถ้าศึกไม่ติดพัน
กูจะให้ห้ำหั่นบั่นเกศี
เสียบประจานไว้ยังฝั่งนที
ให้สาสมสองกระบี่ชะเลยใจ
ว่าพลางทางตรัสปรึกษา
แก่สุครีพเสนาผู้ใหญ่
อันกระบินทร์นิลพัทนี้ไซร้
จะเอาไว้ใช้สอยกับหนุมาน
เห็นจะไม่ออมอดลดกัน
จะดุดันดึงไปด้วยใจหาญ
อัปยศยักษาน่ารำคาญ
จะคิดอ่านผ่อนผันฉันใดดี

บทกวีพระราชนิพนธ์ตรัสเล่าต่อว่า

บัดนั้น
สุครีพประณตบทศรี
จึ่งกราบทูลไปพลันทันที
อันสองเสนีนี้เกรียงไกร
ประมาณเหมือนช้างงาบ้ามัน
จะผูกโรงเดียวกันนั้นไม่ได้
แม้นโปรดเกล้าเอาสองกระบี่ไว้
ก็จะเคืองพระทัยไปอัตรา
อันเมืองชมพูกับขีดขิน
ท้าวชมพูพานรินทร์นั้นรักษา
ผู้เดียวปกป้องสองพารา
ข้าเห็นจะพะว้าพะวังใจ
ขอให้นิลพัทขุนกระบินทร์
ไปอยู่ยังขีดขินกรุงใหญ่
แต่ตัวหนุมานชาญชัย
เอาไว้ใช้ใต้เบื้องพระบาทา

พระรามเห็นชอบความคิดของสุครีพ ส่งนิลพัทไปครองเมืองขีดขิน ลงโทษให้หาผลไม้มาส่งกองทัพ ถ้าขาดก็จะฆ่าเสีย แล้วหันมาทางหนุมาน

เมื่อนั้น
พระสุริยวงศ์องค์นารายณ์เรืองศรี
จึ่งมีบัญชาพาที
ดูก่อนกระบี่หนุมาน
เราใช้ให้ไประดมถมคงคา
จะข้ามพลโยธาทวยหาญ
วิวาทกันมี่ฉาวร้าวราน
ก็เพราะท่านนิลพัทจึ่งพลัดไป
สิพอใจจะแบกสองบ่า
ก็ได้ดั่งจินดาอัชฌาสัย
จงเร่งไปถมท้องสมุทรไท
แม้นมิได้จะประหารผลาญชีวี

หนุมานก้มรับพระบัญชาโดยมิอิดเอื้อน แล้วรีบไปยังฝั่งทะเล ให้สุครีพดูแลที่ท่าน้ำ ส่วนตนและเหล่าทหารรีบเข้าป่าหิมพานต์ แล้วก็มิรอช้า

วายุบุตรสำแดงแผลงฤทธี
เอาบ่าแบกคีรีสิงขร
พร้อมพรั่งทั้งพลพานร
เข้าง้างขนคนละก้อนแล้วกลับมา
ครั้นถึงซึ่งสมุทรไท
ทุกหมู่หมวดตรวจไตรถ้วนหน้า
จึ่งให้ทิ้งระดมถมศิลา
ลงในท้องคงคาวารี

     เมื่อหนุมานพร้อมทหารในบังคับบัญชาขนหินมาถมทะเลเป็นจำนวนมาก แต่ไม่ปรากฏว่าทะเลได้ตื้นขึ้นมาเลย สงสัยว่าคงจะมีอะไรเกิดขึ้น จึงดำลงไปในน้ำ เห็นฝูงปลาใหญ่กำลังคาบหินออกไปจากที่ถม จึงจับปลาตัวหนึ่งมาถามว่า เหตุใดจึงทำอย่างนั้น ปลาใหญ่ต่างชี้ไปที่นางสุวรรณมัจฉาว่าเป็นผู้บงการให้คาบไปทิ้งน้ำลึก หนุมานจึงตรงไปยังนางสุวรรณมัจฉา แต่แทนที่จะเข่นฆ่าด้วยความโกรธ กลับใช้วิธีเกี้ยวพาราสี จนนางสุวรรณมัจฉาเกิดความรัก ยอมเป็นภรรยา หนุมานจึงให้นางสั่งพวกปลาทั้งหลายให้คาบก้อนกินมาไว้ดังเดิม ทำให้งานจองถนนสำเร็จได้ในที่สุด
     ข้อที่น่าสังเกตในพระราชนิพนธ์ตอนนี้ก็คืออุปนิสัยของหนุมานที่ประกอบด้วยคุณสมบัติทางทหารที่ดี เมื่ออุทิศตนอาสาเข้ามาเป็นทหารของพระรามเพื่อปราบปรามยุคเข็ญ ก็ทำการสู้รบแบบถวายหัว มีความเชื่อมั่นในตัวเองสูง ชอบขันอาสาไปทำงานใหญ่โดยอาศัยความฉลาดสามารถของตนเอง และก็ทำสำเร็จมาทุกครั้งที่อาสา
     อีกประการหนึ่ง หนุมานเป็นทหารที่มีความเชื่อมั่นในตัวเองสูง หยิ่งในศักดิ์ศรี และค่อนข้างมีอารมณ์ร้อน เมื่อถูกรังแกหรือเหยียดหยามจะโต้ตอบในทันที แต่เมื่อรู้ตัวว่าผิดก็ยอมรับโทษแต่โดยดี แม้จะเป็นโทษหนักเพียงไรก็ตาม ดังปรากฏในเรื่องที่พระรามสั่งเชิงประชด

"...ซิพอใจจะแบกสองบ่า
ก็ได้ดั่งจินดาอัชฌาสัย
จงเร่งไปถมท้องสมุทรไท
แม้นมิได้จะประหารผลาญชีวี.

เล่ามาถึงตอนนี้ ก็ขอแวะเข้ามาหาหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาเพื่อนำมาประยุกต์กับชีวิตประจำวันตามสมควร

แบกดีกว่าหาม
     การแบก เป็นการใช้พลังตัวเอง ไม่ว่าจะหนักหนาเพียงใดก็ตาม คนชอบแบกไม่ชอบพึ่งหรือขอร้องคนอื่น ผิดกับคนชอบหามที่ต้องอาศัยพลังคนอื่น ดังนั้น คนที่ชอบหามแสดงว่าเวลาทำงานชอบขอความช่วยเหลือ แม้ว่าตนจะทำได้ด้วยกำลังของตัวเองก็ตาม
     คนอ่อนแอชอบพึ่งคนอื่น ไม่ชอบพึ่งตัวเอง แม้ตัวเองจะสามารถ ทำได้ก็ตาม เหมือนนิทานอีสป เรื่องเกวียนติดหล่มแล้วไม่ยอมออกแรงด้วยตนเอง นั่งบนบานศาลกล่าวเทวดาอย่างเดียว จนเทวดาออกมาเตือนให้ออกแรงจึงทำสำเร็จ
     ถ้าจะกล่าวให้ลึกไปกว่านั้น คนบางคนขาดความเชื่อมั่นในตัวเองโดยสิ้นเชิง เชื่ออำนาจสิ่งศักดิ์สิทธิ์หรือดวงดาวว่าสามารถช่วยตัวเองได้ มอบชีวิตให้กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เมื่อเกิดอะไรขึ้นก็บวงสรวงอ้อนวอนสิ่งศักดิ์สิทธิ์โดยไม่ได้คิดช่วยตัวเองแต่อย่างใดเหมือนเรื่องในนิทาน ซึ่งผิดหลักทางพระพุทธศาสนาที่ห้ามถือโชคลาง ดวงดาว หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ดังพระบาลีว่า

นกฺขตฺตํ ปฏิมาเนนฺตํ
อตฺโถ พาลํ อุปจฺจคา
อตฺโถ อตฺถสฺส นกฺขตฺตํ
กึ กริสฺสนฺติ ตารกา.

     ประโยชน์ผ่านพ้นคนโง่ ผู้มัวคอยฤกษ์ยามอยู่ ประโยชน์เป็นฤกษ์ของประโยชน์ ดวงดาวทั้งหลายจักทำอะไรได้ ดังนี้
     ปัจจุบันปรากฏว่า ลัทธิการบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์กำลังแผ่และมีอิทธิพล อย่างมาก แม้ในกำแพงวัด ซึ่งเสมือนมองข้ามคำสอนของพระพุทธเจ้าอยู่ในที โดยบางวัดสร้างรูปราหูอมจันทร์ให้คนบูชา ใกล้กำแพงโบสถ์ซึ่งทำให้บางคนเข้าใจว่า พระพุทธศาสนาก็สอนให้นับถือดวงดาว ราหู ว่ามีอำนาจให้คุณให้โทษแก่พุทธศาสนิก โดยเฉพาะดังที่ปรากฏการณ์ เป็นข่าวว่า
     "วันที่ ๑๒ มีนาคม ๒๕๔๘ ดาวราหูจะย้ายจากราษี เมษ-มีน ซึ่งจะทำร้ายให้กับบุคคลบางคน ทำให้ประชาชนแตกตื่นไปกราบไหว้บูชา ดังที่ปรากฏเป็นข่าวในหนังสือพิมพ์ฉบับหนึ่ง (ไทยรัฐ ๑๐ มี.ค. ๔๘) โดยใจความว่า
     "... สำหรับตามวัดต่าง ๆ ที่มีการจัดพิธีบูชาพระราหูในวันที่ ๑๒ มีนาคม ที่วัดศีรษะทอง ซึ่งเป็นเจ้าตำรับในการบูชาพระราหู ตั้งแต่ช่วงเช้ามีประชาชนนับหมื่นคนเดินทางมากราบไหว้บูชาพระราหูจนแน่นขนัด ส่งผลให้การจราจรบนถนนเพชรเกษมขาเข้าติดขัดอย่างหนัก และส่งผลกระทบไปยังตัวเมืองนครปฐม ตำรวจต้องระดมกำลังนับสิบนายมาคลี่คลายการจราจร ส่วนในวัด ผู้คนมาร่วมพิธีสวดนพเคราะห์บูชาพระราหู ซึ่งผู้เข้าร่วมงานต้องเสียค่าตรวจรักษาคนละ ๒๐๐ บาท เพื่อให้ผู้เชี่ยวชาญนำดวงชะตาไปดูว่ามีพระราหูเข้าแทรกในวันไหน ทั้งนี้ผู้ศรัทธาจะได้กระดาษคาถาบูชาพระราหู ธูปดำ ๙ ดอก เข้าสู่พิธี กระทั่งเย็นมีคนแห่มาที่วัดมากจนธูปดำไม่พอจำหน่าย ส่วนพิธีสวดนพเคราะห์ในเวลา ๑๐.๑๔ น. ต้องเลื่อนออกไป เนื่องจากคนมาหนาแน่น จนกระทั่งเวลา ๑๘.๕๑ น. พิธีกรรมจึงเริ่มขึ้น กรรมการผู้จัดการบริษัทมีเดียส์ออฟมีเดียส์ จำกัด (มหาชน) เป็นประธานจุดธูปเทียนชัย นอกจากนี้ยังมีบุคคลมีชื่อเสียงในเมืองไทยและชาวต่างชาติเดินทางมาร่วมงานนี้โดยเฉพาะด้วย
     ผู้เป็นประธานในพิธีกล่าวว่า ปกติเป็นคนมีความศรัทธาในพระราหูอยู่แล้ว ยอมรับว่าปีนี้ไม่คิดว่าจะมีประชาชนให้ความสนใจกราบไหว้กันมากขนาดนี้ เชื่อว่า เกิดจากกระแสของการที่มีสื่อมวลชนประโคมข่าว รวมทั้งกรณีเกิดภัยพิบัติคลื่นยักษ์สึนามิ นอกจากนี้ยังมองว่า ผู้ที่เดินทางมากราบไหว้เป็นคนที่ต้องการหาที่ยึดเหนี่ยวให้กำลังใจ จึงเชื่อว่าหากกราบไหว้พระราหูแล้วจะได้สิ่งที่ดีขึ้น ส่วนการที่ผู้ใหญ่ในบ้านเมืองไม่อยากเดินทางมาร่วมงานการประกอบพิธีน่าจะเกรงว่า จะถูกมองว่าเป็นคนงมงาย ความจริงแล้วการกราบไหว้อะไรนั้นไม่สำคัญ อยู่ที่ความศรัทธามากกว่า และเป็นการกระทำให้ตนเองมีความสุข ..." ซึ่งความเห็นตามข่าวนี้ก็เป็นเรื่องบุคคล ไม่ใช่หลักศาสนาแต่อย่างใด ดังนั้น ก่อนจะบนบานศาลกล่าวหรือขอร้องใคร ก็ลองใช้กำลังแบกเช่นเดียวกับหนุมาน งานอาจสำเร็จได้ด้วยกำลังตนเอง จึงน่าจะเป็นคติของผู้ที่ไม่ได้แบกเพียงของหนักด้วยบ่า แต่แบกภาระงานทุกอย่างด้วย.
     อีกภาษิตหนึ่งกล่าวว่า
     หาบดีกว่าคอน
     ลักษณะการนำของไปด้วยการหาบ เป็นการเฉลี่ยน้ำหนักที่แบกให้เป็น ๒ ข้าง และให้มีน้ำหนักเท่า ๆ กันจึงจะสามารถหาบไปได้ตลอดรอดฝั่ง ตรงกันข้ามถ้าถ่ายน้ำหนักทั้ง ๒ ข้างไม่เท่ากัน เอาของห้อยไว้ ที่ปลายข้างเดียวแล้วพาไป ก็มิใช่ลักษณะการหาบ แต่เป็นลักษณะการคอน ต้องใช้แรงกดถ่วงข้างที่เบาไว้ตลอดเวลา ทำให้การนำพาเป็นไปด้วยความลำบาก เพิ่มความเหนื่อยให้ผู้แบกภาระ ก็ขอนำมาอธิบายในเชิงแง่คิดทางธรรมว่า
     "คนที่อยู่ในฐานะผู้บริหารงานทุกประเภท จะต้องมีคุณธรรม คือความไม่ลำเอียงที่เรียกว่า อคติ ๔ คือ
     ฉันทาคต ิ ลำเอียงเพราะรักชอบ
     โทสาคติ ลำเอียงเพราะโกรธ
     โมหาคติ ลำเอียงเพราะหลง
     ภยาคติ ลำเอียงเพราะกลัว
     คนที่ปกครองหมู่มีหน้าที่ในการบริหาร ถ้าตกอยู่ในอำนาจของอคติข้อใดข้อหนึ่งหรือทั้งหมด ก็เท่ากับเป็นการแบกภาระในการบริหารโดยวิธี "คอน" คือถ่ายน้ำหนักความสำคัญไปอยู่กับคนที่ตนรักมากกว่าฝ่ายที่ตน โกรธ หลง หรือกลัว จึงทำให้การปกครองไม่เสมอกัน เป็นการเพิ่มภาระในการบริหารให้แก่ตนมากขึ้น เท่ากับแบกภาระในลักษณะการคอน
     แต่ถ้าไม่ลำเอียงด้วยอคติ ถ่ายความสำคัญไปในผู้ปกครองให้เท่า ๆ กัน ก็จะเกิดความเสมอภาค เท่ากับเป็นการหาบ ทำให้นำการบริหารให้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ เหมือนการหาบของ..."
    ดังนั้น ท่านจึงสอนให้เห็นเป็นรูปธรรมว่า "หาบดีกว่าคอน" ในแง่หนึ่ง.

********